/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Uitvindingen » Patenten » In Nederland

Patenten in Nederland 1867-1912

Geschiedenis van een land zonder octrooirecht

De geschiedenis van het Nederlandse octrooirecht is een curieuze, voornamelijk omdat wij  43 jaar lang geen octrooirecht hadden. In Nederland werden uitvindingen tussen 1867 en 1910 niet wettelijk beschermd en mocht ieder product vrijelijk op de markt worden gebracht door wie dat maar wilde. Dat bracht een hele reeks van goedkope en slechte kopieën van buitenlandse producten op de binnenlandse markt. In het buitenland kreeg Nederland daardoor de naam een 'land van struikrovers' te zijn.  Dat vraagt om nadere toelichting.


 

arga.large.jpg

Affiche voor Philips gloeilampen, 1917-1918. Had Philips bestaan als Nederland octrooirecht had gehad?

 

Octrooien in Nederland tot 1810

In de Nederlanden werden in de 16de eeuw voor eerst octrooien op uitvindingen verleend, ongeveer een eeuw nadat dit in Italië gebeurde. Het waren de koningen Karel V en Phillips II die het voortouw namen. De eer de allereerste octrooihouder in de Lage Landen te zijn valt overigens te beurt aan Bruggenaar Simon Stevin die er in 1584 een kreeg voor een waterpomp.

Na 1581 nam de Staten-Generaal het verstrekken van octrooien binnen de Republiek der Nederlanden over van de Spaanse bezetter. Dat pakte voordelig uit in een natie die op dat moment midden in een gouden eeuw zat: gedurende de eerste helft van de 17de eeuw steeg het aantal octrooien/uitvindingen sterk. Daarna daalt het weer en bleef het tot ver in de 18de eeuw erg laag.

 

Octrooirecht in Nederland 1810-1867

Rond 1800 komen er in steeds meer landen speciale octrooiwetten die het verstrekken van patenten regelen. In Nederland is dat niet meteen het geval. Onder Lodewijk Napoleon wordt in 1810 echter de Franse octrooiwet, die uit 1791 stamt, ook in Nederland van kracht. Na het terugtrekken van de Fransen in 1815 komt die wet alweer te vervallen. 

Het duurt echter niet lang of er komt een eigen wet.  In 1817 wordt het octrooirecht namelijk officieel ingevoerd door de nieuwe koning Willem I. Daarmee gold deze dus ook voor België en Luxemburg, want in 1817 was immers nog sprake van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Er was de absolute vorst Willem I veel aan gelegen om zijn rijk maximaal vooruit te stuwen in de vaart der volkeren en binnen dat kader hoeft het geen enkele verbazing te wekken dat hij al snel na zijn troonsbestijging een octrooiwet wilde hebben. 

De octrooiwet werd echter niet veel gebruikt door inwoners van het rijk zelf, zeker niet na de afscheiding van België in 1830. In het industrieel ernstig onderontwikkelde Nederland werden lang niet zoveel uitvindingen gedaan als elders in de wereld. Daarom werden er vooral patenten aangevraagd door buitenlandse belanghebbenden.

 

1867: Afschaffing van het octrooirecht

In 1867 werd het octrooirecht tenslotte afgeschaft onder het zwakke minderheidskabinet Van Zuylen van Nijevelt. Opvallend genoeg was dit geen liberaal maar een conservatief kabinet, wat doet vermoeden dat het besluit tot afschaffing breed werd gedragen door politiek Nederland. In het buitenland riep het niettemin veel hoon op, zoals men zich kan voorstellen.

 

julius-van-zuylen-van-nijevelt2.large.jpg

Graaf Julius van Zuylen van Nijevelt

 

Redenen voor de afschaffing

De officiële overtuiging die in Nederland leidde tot afschaffing van de octrooiwet was dat uitvindingen het algemeen belang moesten dienen en een alleenrecht voor uitvinders past daar niet bij. Feitelijk vond men dit al ten tijde van de Bataafse Republiek (1795-1806) waardoor er toen ook geen wet kwam.

Deze opvatting kan  worden afgezet tegen het feit dat Nederland in de loop van de 19de eeuw uitgroeide tot het braafste jongetje in de liberale klas en er dus sowieso veel weerzin zal zijn geweest tegen het idee van overheidsbemoeienis op dit punt.

Het belangrijkste probleem was echter dat Nederland bezig was de slag om de industrialisatie en technologische vernieuwing compleet te missen. De achterstand was inmiddels zo ernstig dat er dringend nieuwe impulsen nodig waren om de Nederlandse economie weer een beetje op poten te krijgen.  Het land was namelijk weggezonken in een moeras van armoede en ellende, met name in de uitpuilende steden.

Het afschaffen van de octrooiwet bracht Nederlandse arbeiders werk omdat buitenlandse uitvindingen nu straffeloos gekopieerd konden worden.  Dat was dus goed voor Nederland. Het moge echter duidelijk zijn dat dit elders niet erg werd gewaardeerd en Nederland een slechte naam kreeg. Doorgaans werd het aangeduid als een land van struikrovers of vrijbuiters.

 

Discussies over het nut van octrooiwetten

Ook in Nederland zelf was er echter geen sprake van overeenstemming. Er werden constant heftige discussies gevoerd tussen voor- en tegenstanders van een herinvoering van de octrooiwet. Daarbij had men de volgende argumenten:

 Voorstanders:

  • Uitvindingen vallen onder het eigendomsrecht  en mogen daarom niet zomaar gekopieerd worden.
  • Een uitvinder verdient het om beloond te worden voor de dienst die hij de maatschappij bewijst.
  • Octrooien zouden het nemen van risico’s door zowel uitvinders als fabrikanten bevorderen, omdat het hen een grotere zakelijke zekerheid bood.
  • Uitvinders zouden uitvindingen achter kunnen gaan houden of zich gewoonweg de moeite niet meer doen als ze er niets voor terugkregen. Dat zou de vooruitgang ook niet ten goede komen.

 Tegenstanders:

  • Zodra een uitvinder zijn idee in de wereld bracht deed hij feitelijk zelf afstand van zijn eigendomsrecht en werd het publiek bezit.
  • Uitvindingen kwamen nooit uit de lucht vallen, maar waren meestal het vervolg op het werk van anderen. Waarom moest dan de eerste patentaanvrager als enige het exploitatierecht krijgen?
  • Of een uitvinding ook werkelijk nut had bleek vaak pas in de loop der tijd. Om een uitvinder meteen al te belonen was daarom voorbarig.
  • Juist de afwezigheid van beperkende octrooien zou de industrie uitnodigen tot het doen van investeringen.

 

Het niet hebben van octrooirecht in de praktijk

Uiteindelijk heeft Nederland 43 jaar lang geen octrooiwet gehad. Daarmee is het interessant om te zien hoe dat nu werkelijk uitpakte en wat het in de praktijk heeft opgeleverd. Dan blijkt dat er zowel voor- als nadelen waren en het moeilijk is om te bepalen of het nu gunstig of ongunstig voor het land is geweest.

 Voordeel:

Het belangrijkste voordeel was dat het de Nederlandse industrie in een aantal gevallen inderdaad vooruit heeft geholpen. Dat kreeg met name vorm in de gloeilampindustrie. Deze komt namelijk voort uit het feit dat veel hoopvolle Britse gloeilampfabrikanten nergens anders terecht konden. In Groot-Brittannië zelf werden ze namelijk van de markt gehouden door patenthouder Joseph Swan en elders stond het veelkoppige monster Thomas Edison klaar met zijn leger aan topjuristen.

Daardoor weken Britse bedrijven samen met hun deskundige personeel uit naar de vrijstaat Nederland, waar ze onbeschermd maar ook onbekommerd hun gang konden gaan. Hierdoor kreeg Nederland een bloeiende gloeilampindustrie, waar Philips uiteindelijk als grootindustrieel van overbleef.

Nadelen:

Een belangrijk nadeel van de afwezigheid van een octrooiwet laat zich echter gemakkelijk raden: buitenlandse bedrijven weigerden tal van machines en onderdelen aan Nederland te verkopen uit angst dat deze dan werden gekopieerd. Om hoeveel  spullen dit ging en hoeveel nieuwe achterstand dit de Nederlandse industrie heeft opgeleverd valt moeilijk in te schatten.

Een ander probleem was dat de Nederlandse kopieën vaak van matige tot zeer slechte kwaliteit waren. Daar waar de gloeilampindustrie zich kon bedruipen met de hulp van gekwalificeerd Brits personeel, werden veel andere producten door onkundige Nederlandse arbeiders in elkaar geflanst. Dat gaf Nederlandse producten een zeer slechte naam in het buitenland en van export was dan ook weinig sprake.

 

Internationale druk

In de jaren '70 en '80 van de 19de eeuw werden er verschillende internationale verdragen afgesloten over industrieel eigendom. Daarbij werden ook afspraken gemaakt over octrooirechten.  In 1883 kwam het daarbij tot het belangrijke Unieverdrag van Parijs.

De Nederlandse politiek reageerde nogal typisch op deze verdragen: men stond vooraan om ze mee te ondertekenen, maar weigerde vervolgens om alsnog een octrooiwet in te voeren, terwijl dat eigenlijk een eis was van de andere landen.

Uiteindelijk leidde dit eind jaren '80 tot een fikse aanvaring met Frankrijk. Dat wilde Nederland alsnog uitsluiten van het Unieverdrag omdat het nog steeds geen octrooiwet had. En dat terwijl Zwitserland, het enige andere land zonder octrooiwet, er in 1888 alsnog één had ingevoerd. Deze dreigende buitensluiting was een serieuze zaak, want als dat inderdaad zou gebeuren, zou dat toch weer grote schade toebrengen aan de Nederlandse economie.

 

talma.large.jpg

Aritius Sybrandus (Syb) Talma

 

1910: Toch weer een octrooiwet

De internationale druk nam dus steeds grotere vormen aan, maar toch wist men het invoeren van een octrooiwet nog een flinke tijd af te houden. Tijdens het eerste decennium van de 20ste eeuw bleek het spel echter over. De Nederlandse situatie was niet langer houdbaar.

In 1910 werd er een nieuwe octrooiwet ingevoerd door het Christelijke kabinet Heemskerk. Dat gebeurde onder leiding van de zeer actieve minister van handel A.S. Talma.

 In 1912 werd er in het kader van deze wet een Octrooiraad geïnstalleerd die het verstrekken van patenten op zich nam. Daarmee was Nederland niet langer de risée van de internationale uitvinderswereld.

 

 

Bronnen

  • Pieters H. - 'Uitvinders in Nederland. Vier eeuwen octrooien.' Quest Historie/Nationaal Archief. Diemen 2009
  • nl.wikipedia.org - 'Octrooi'/ 'kabinet Van Zuylen van Nijevelt'.