/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Leven » Vermaak » Wenen

Vermaak in Wenen rond 1900

Theater en bier drinken achter een historische façade

Wenen was een stad waar men zich de moeite deed om de schone schijn op te houden. Het was de hoofdstad van wat destijds 'Oostenrijk-Hongarije' heette oftewel het 'Habsburgse Rijk'. Dat was een groot rijk waarin veel verschillende etnische volken samenwoonden. Het was ook een rijk met de nodige problemen, zowel intern als met andere landen in Europa. De situatie binnen het rijk leidde echter niet tot een beperking van de nieuwe vermaaksindustrie, maar bood juist een zeer vruchtbare voedingsbodem, zowel voor volksvermaak als meer kunstzinnige cultuuruitingen. Als gevolg hiervan zouden zowel het toneel en de operette bloeien als de bierstubbe en het bordeel. 


 

wenenbal2.large.jpg

Wilhelm Gause - 'Hofball in Wien'. 1900

 

De historische façade

Wenen, de hoofdstad van het Habsburgse Rijk onder keizer Frans Jozef I en keizerin Sisi, was een stad waar de nieuwe vermaaksindustrie al snel flinke vormen aannam. Het was ook een stad waar de moderne kunst mede werd geboren en waar Sigmund Freud zijn opmerkelijk bevindingen publiceerde. Dat was echter niet het Wenen waar men mee naar buiten wenste te treden. Meer dan elders probeerde het publiek er vast te houden aan tijden van weleer in plaats van uit te kijken naar tijden die nog gingen komen.

Wenen kenmerkte zich dan ook door een sterk historiserende stijl. Alle gebouwen aan de 'Ringstrasse', de belangrijkste boulevard, waren even majestueus als geïnspireerd op voorbije kunststromingen; neo-gotisch, neo-barok, neo-renaissance.

De kuntstroming die echter nog het meest aansloot op het Weense gevoelsleven van die tijd was echter de Romantiek. De Romantiek had het verleden ook altijd verheerlijkt, maar elementen als 'eenvoud', 'gevoel', 'intuïtie' en de 'natuur' speelden evengoed een belangrijke rol.

De hang naar het verleden werd duidelijk gebuikt als een façade. De weense bevolking had een dubbelhartige moraal: zolang de schone schijn van een groots en fatsoenlijk keizerrijk werd hooggehouden, mocht iedereen leven zoals hij of zij beliefde. De mensen hadden geleerd om weg te kijken of onwelgevallige zaken af te dekken.

Deze gang van zaken was in hoge mate van toepassing op het vermaak in de stad. In het theater werd de schijn opgehouden, in de bierstubbe deed iedereen waar hij zin in had. Ondertussen was vermaak op grote schaal in stad aanwezig, want de Weners waren vast van plan om alle problemen waar het rijk en de mensen mee kampten te vergeten en het er goed van te nemen.

 

800px-wien-prater-20080807-038-kratky-baschik-zaubertheater-vienna.large.jpg

Het Kratky-Bashik-Zaubertheater in het Prater op een ansichtkaart rond 1900

 

Bloeitijd van de operette

Operette was in feite een tamelijk nieuw fenomeen, maar het zou spoedig een typisch Weens fenomeen worden. Halverwege de 19de eeuw werd de operette in Frankrijk door Offenbach uitgedacht als een reactie op de steeds dramatischer wordende Franse opera. Zelfs de zogeheten 'opera comique' eindigde in toenemende mate tragisch, zoals de 'Carmen' van Bizet.

Franz von Suppé was de eerste componist die de nieuwe, Franse theatervorm omzette naar een meer Weense aankleding. Dat wilde voornamelijk zeggen dat het geheel werd afgestemd op de traditionele Weense dans, de wals, daar waar de Franse operettes werden gekenmerkt door de cancan. 

Het gevolg was de zogeheten 'Gouden Periode' van de operette. Hierbij was de dans een zeer wezenlijk onderdeel van de operette. De belangrijkste vertolker van deze periode was Johann Strauss Jr. . Zijn eerst operette was 'Indigo und die vierzig Räuber' uit 1871. Zijn beroemdste werk was 'Die Fledermaus' uit 1874. Andere componsiten uit deze periode waren Karl Millöcker, Karl Zeller en Richard Heuberger.

 

fledermaus.large.jpg

Affiche voor de première van 'Die Fledermaus' in 1874. Met Marie Geistinger en Jani Szika in de hoofdrollen.

Een aantal decennia later stond er onder leiding van Franz Lehár een nieuwe generatie operettecomponisten op. In zijn operette 'Die lustige Witwe' uit 1905 integreerde Lehár de dans voor het eerst in de voorstelling; er werd nu gedanst als dat van pas kwam in het verhaal in plaats van andersom. Dit maakte school en kwam bekend te staan als de 'Zilveren Periode'.  Andere componisten waren Oscar Straus, Leo Fall en Robert Stolz.

De operette was een vorm van theater die prima paste bij de romantische belevingswereld van de Weense bevolking. Alle daarop van toepassing zijnde thema's kwamen voor de libretto's. Ondertussen werd de eigen dubbelhartigheid met een luchtig gevoel voor zelfspot geparodieerd door allerlei kluchtig gehannes met standsverschillen, overspel en pogingen de schone schijn op te houden. Dit alles in een waas van kant en zijde.

 

Culturele uitingsdrang

Nergens in Europa bloeiden het theater, de literatuur en de muziek zo sterk als in de steden van het Habsburgse Rijk: Praag, Boedapest en Wenen natuurlijk voorop. Dat kwam omdat het volk nog erg weinig politieke invloed had in het Rijk en dat ondanks het feit dat men steeds welvarender en beter opgeleid was.  In een dergelijke situatie gaan mensen zich vaak extra uiten op cultureel vlak.

In het theater leidde dit tot een ongekende bloeiperiode binnen het hele rijk, niet alleen van de operette, maar ook van de opera en het toneel.

 

Vertier voor de man

Wenen was een plaats waar mannen goed terecht konden voor buitenechtelijk vertier. Naast de theaters en concertzalen konden ze daarvoor terecht in de vele bierhallen en kroegen in de stad.

Ook was er het 'zoete Weense meisje'. Dat was officieel een mooi en lief winkelmeisje dat wel bereid was een heer te troosten als het leven hem even teveel werd.  In feite werden hier gewoon prostituées mee bedoeld. Wenen was de enige stad in Europa die Parijs evenaarde in het aantal beschikbare hoeren. De dubbele Weense moraal deed zich op dit punt goed voelen. 

 

kinematograph-prater-1900.large.jpg

Drukte bij aankondiging filmvoorstelling in het Prater in 1902

 

Het Prater

Een opvallend centrum van vermaak in Wenen was (en is nog steeds) het Prater. Het Prater is een groot park ten oosten van het stadscentrum dat een oppervlakte heeft van wel zo’n 6 km2. In de 18de eeuw was dit het keizerlijke jachtgebeid, maar in 1766 stelde keizer Jozef II het open voor publiek.

Tegen het einde van de 19de eeuw was het uitgegroeid dat een massaal uitgaansgebied waar de amusementsindustrie 24 uur per dag bleef draaien. Daarbij was evengoed sprake van een groot aantal bierhallen en kroegen en de aanwezigheid van dames van plezier. In 1873 werd er een wereldtentoonstelling in het Prater georganiseerd.

Ondertussen groeide ook het attractiepark dat onderdeel uitmaakt van het totale park. Dit wordt ook vaak alleen 'Prater' genoemd, maar heet in feite 'Wurstelprater' of 'Volksprater'. In 1897 werd er het reuzenrad gebouwd dat er nu nog staat. 

 

 

Bronnen

  • Blom Ph. - 'De duizelingwekkende jaren. Europa 1900-1914.' Amsterdam 2010
  • Wikipedia (nl.wikipedia.org). - 'Operette'/ 'Prater'.