/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Maatschappij » Volksopvoeding » Woningbouw

Volksopvoeding en woningbouw

Van nette huizen naar verheffende architectuur

Halverwege de negentiende eeuw was er veel armoede in Nederland, met name ook in Amsterdam. De woonomstandigheden van veel mensen waren uitzonderlijk slecht. Onder leiding van de liberaal Samuel Sarphati en de zogeheten Réveil beweging  kwamen er eerste initiatieven op gang om via bouwprojecten de neergaande spiraal te keren. Moralistische motieven speelden hierbij een grote rol.  Ze hadden er tussen 1850 en 1870 beperkt succes mee. Vanaf 1870 sloeg de revolutiebouw echter toe en raakte het opvoedkundig idee achter fatsoenlijke woningbouw ondergesneeuwd. Het werd in de twintigste eeuw pas weer opgepikt door de Amsterdamse School. Daarmee was volksverheffing door middel van woningbouw en architectuur dus iets dat gedurende de periode 1870-1914 maar mondjesmaat plaatsvond.  Wel is gedurende deze periode de basis gelegd waarop latere hervormers letterlijk en figuurlijk konden bouwen.


 

breitnerjordaan.large.jpg

George Hendrik Breitner - ' Straatje in de Amsterdamse Jordaan', tussen 1880 en 1923.

 

Amsterdam halverwege de 19de eeuw

Tot 1870 was er in Amsterdam amper sprake van stadsuitbreiding, waardoor de sloppenwijken steeds meer uitpuilden. Ook de sanitaire voorzieningen en de watertoevoer waren zeer slecht en er slingerde overal afval rond. Tussen 1830 en 1872 waren er zeven uitbraken van cholera. In veel opzichten was Amsterdam een stad in verval.

Ondertussen vertikte de gemeente Amsterdam  hier iets tegen te ondernemen. Het waren de hoogtijdagen van het liberalisme en de 'laissez faire' politiek. Alles hoorde aan te komen op particulier initiatief en de overheid diende ze zich met zo weinig mogelijk zaken te bemoeien.

Erg veel animo was er onder particulieren echter ook niet om de immense problemen in Amsterdam aan te pakken. Velen meenden dat diegenen die het slecht hadden zichzelf maar moesten redden en dat God het zo bepaald had.

Toch waren er vanaf 1850 een aantal particulieren die wél iets aan de situatie wilden doen. Dat waren de Amsterdamse huisarts Samuel Sarphati alsmede een aantal burgers die behoorden tot het zogeheten Réveil. Zij begonnen echter aan een gecompliceerde missie, waarvoor ze maar moeizaam fondsen wisten te werven. Het bleef overigens een voornamelijk Amsterdamse aangelegenheid.

 

krotwoning2.large.jpg

Krotwoning van binnen

 

Samuel Sarphati en woningbouw tussen 1850 en 1865

Samuel Sarphati (1813-1866) werd als huisarts in Amsterdam dagelijks geconfronteerd met alle ellende. Tevens begreep hij ook in welke mate de slechte hygiëne een gezondheidsbedreiging vormde voor iedereen. Afgezien daarvan was hij echter ook iemand die trots was op het rijke verleden van Amsterdam. Hij hoopte dan ook twee vliegen in één klap te slaan: de slechte woonomstandigheden aanpakken én Amsterdam zijn oude luister terug te geven.

Sarphati was een uitermate energiek man en ging dan ook voortvarend te werk. Hij ontwikkelde een grote hoeveelheid plannen, waarbij hij uitging van een geleidelijke ontwikkeling.  Nieuwe welvaart kon volgens hem tot stand worden gebracht door 'kracht en kennis':

  • Kracht: goed voedsel, een gezonde levensstijl, goede woonomstandigheden
  • Kennis: goed onderwijs.

In dit kader regelde hij een betere verwerking van het vuil, stichtte hij een aantal scholen en begon hij een broodfabriek die goedkoop en hygiënisch verantwoord brood bakte. Ook drukte hij zijn stempel op een aantal grote bouwplannen die gedurende de jaren '50 vorm kregen.

 

sarphati.large.jpg

Samuel Sarphati

 

Daarbij was hij nog geen directe volksopvoeder zoals die later zouden opstaan. Als rechtgeaarde liberaal wilde hij niet voor de armen zelf bouwen, maar zag hij een soort van getrapt systeem voor zich. De nieuwbouw was bestemd voor de bourgeoisie. De huizen die zij vervolgens achterlieten konden dan worden bewoond door de nette gezinnen uit de lagere klassen en zo zou iedereen tenslotte kunnen doorstromen naar een betere woning.

 

Het Paleis van Volksvlijt

De plannen van Sarphati betroffen de bouw van een luxe wijk met een groot park en mooie, dure huizen. Dat alles was gesitueerd rond een nieuw prestigeproject: het Paleis van Volksvlijt.  Dat was zowel qua uiterlijk als qua functie geïnspireerd op het Crystal Palace in Londen dat in 1851 was gebouwd. 

In 1864 werd het Paleis van Volksvlijt daadwerkelijk geopend (in 1929 zou het afbranden). Het zou zijn beoogde functie met verve vervullen. Decennia lang was dit het onbetwiste centrum van het Nederlandse beschavingsoffensief. Er werden talloze tentoonstellingen en andere culturele activiteiten georganiseerd.

 

paleisvolksvlijt.large.jpg

Het paleis van Volksvlijt rond 1890

 

Het belang van Sarphati

De andere plannen van Sarphati werden maar zeer ten dele gerealiseerd. Na zijn overlijden in 1866 raakten ze grotendeels in de vergetelheid. Dat kwam niet in de laatste plaats omdat het een helse klus was financiers te vinden.

Desalniettemin was Samuel Sarphati de eerste persoon die bouwplannen had ontwikkeld met een visie.  Uiteindelijk zou hij daarmee toch een voorbeeld vormen voor latere ontwikkelaars, ondanks de lange tussenpozen.

Uiteindelijk zou ook niet alles van zijn plannen in de prullenbak verdwijnen. In 1885 werd toch nog begonnen aan de bouw van zijn park. Dat park ligt er nu nog en werd genoemd naar zijn bedenker:  het Sarphatipark. Midden in een park staat een monument voor Samuel Sarphati.

 

De 'Vereeniging ten behoeve der Arbeidersklasse te Amsterdam' (V.A.K.)

Uit het maatschappelijk Réveil van na 1845 (zie kader) kwam de eerste Nederlandse woningbouwvereniging zonder winstoogmerk voort. Overeenkomstig met de liberale tijdgeest was ook deze opgericht door particulieren. Hij kreeg de zeer negentiende-eeuwse benaming 'Vereeniging tot opbeuring van het lot der Arbeidende Klasse' (V.A.K.). Later veranderde deze naam in 'Vereeniging ten behoeve der Arbeidersklasse te Amsterdam'

De belangrijksten onder de oprichters waren C.D. van Eeghen, J. Messchert van Vollenhove en J. van Eik. De heren hadden louter moralistische motieven.

  • Op de eerste plaats meenden ze dat de slechte huisvesting arbeiders de straat op joeg en daarmee de kroeg in. Daar raakten ze dan aan de alcohol en werden ze verleid het slechte pad op te gaan.
  • Men vreesde ook dat als er een groot aantal mensen in één huis woonde, dit onzedelijke gevolgen zou hebben. Door middel van goede huisvesting hoopte men de huiselijkheid van mensen te stimuleren en daarmee een fatsoenlijk familieleven.

Het was echter beslist niet de bedoeling om op grote schaal arbeiderswijken te bouwen. Integendeel, men wilde de arbeiders juist uit elkaar houden, zodat ze elkaar niet alsnog op het slechte pad zouden brengen. In dit kader kwamen er ook nergens gemeenschappelijke voorzieningen als werkplaatsen, keukens of eetzalen. Iets wat destijds bij goedkope woningbouw juist wel gebruikelijk was.

 

Werkwijze V.A.K.

De heren van het V.A.K. wilden in principe niet bevoogdend zijn, maar stelden hun huizen toch alleen beschikbaar aan wat zij beschouwden als 'nette mensen'. In de ban genomen waren dat vooral mensen die op tijd hun huur betaalden. Het was tenslotte niet de bedoeling een nieuwe vorm van bedeling te worden, want daar werden arbeiders maar lui van. Tevens kwamen de woningen alleen beschikbaar voor kerngezinnen, opdat het aantal bewoners beperkt bleef (maar natuurlijk wel een stuk groter dan tegenwoordig). Vormen van wangedrag zoals openbare dronkenschap kon tot onmiddellijke uitzetting leiden.

De financiering voor dit alles moest worden opgebracht door particuliere donaties. Dat bleek ook voor het V.A.K. niet mee te vallen. Er moesten constant bedelbrieven worden geschreven en liefdadigheidsevenementen georganiseerd. Daar kregen de rijkere Amsterdammers steeds meer genoeg van. Vooral Van Eeghen, die deze taak net als Sarphati erg energiek ter hand nam, hoefde op gegeven moment nergens meer aan te kloppen.

 

avaaandeel.large.jpg

Aandeel voor een fonds van het V.A.K.

 

Daarmee was ook het effect van de inspanningen van het V.A.K. beperkt, al bleef de vereniging wel bestaan en kreeg deze ook bavolging in de rest van Nederland. Tot aan het einde van de eeuw zou het toch het belangrijkste initiatief blijven op het gebied van sociale woningbouw.

 

Woningbouw 1870-1914

Na ongeveer 1870 werd de woningbouw in Nederland beheerst door revolutiebouw. Dat was grootschalige maar lukrake bebouwing van zeer slechte kwaliteit. Deze kwam vooral voort uit goede mogelijkheden om op de woningmarkt te speculeren.

Daar werd rond de eeuwwisseling een einde aan gemaakt door het kabinet Pierson. Dat diende in 1899 een wetsvoorstel in voor een uitgebreide woningwet die alle uitwassen aan banden moest leggen. In 1902 ging deze wet van kracht.   

Lees hier meer over in het artikel over de woningbouw in Nederland van 1870-1914.

 

De Amsterdamse School

Net als dat bij ideeën over het interieur het geval was, waren het na 1905 architecten van de Amsterdamse School die een visie ontwikkelden over volksverheffing door betere woningbouw. Daarbij hadden zij, vanwege hun socialistische sympathieën, wel interesse voor het bouwen van arbeiderswoningen.

Ze waren echter de eersten die het idee van beschaving combineerden met het idee van mooie architectuur.  Niet alleen betere huisvesting zou de arbeider naar een hoger plan tillen, maar ook de schoonheid van een onder hoogwaardige architectuur gebouwd huis.

Het idee van verheffing door schoonheid kwam voort uit de Art Nouveau of Jugendstil, een stroming waaraan de Amsterdamse School verwant was.

 

Michiel de Klerk

De belangrijkste architect van de Amsterdamse School was zonder twijfel Michiel de Klerk.  Hij ontwikkelde verschillende architectonische topplannen voor arbeiderswijken in Amsterdam. De originele torentjes en andere speelse elementen die hij aan de woningblokken toevoegde, maakten dat arbeiders opeens een vrolijk huis kregen in plaats een grauw en slecht onderkomen in een achterbuurt.

 

arbeiderswoningenmdeklerk.large.jpg

 Michiel de Klerk - 'Spaarndammerplantsoen II', Amsterdam 1914

 

Jammer genoeg kwam De Klerk jong te overlijden, waardoor hij minder bekend zou worden als bijvoorbeeld zijn tijdgenoot Berlage. Of hij de idealen van de Amsterdamse School heeft waargemaakt valt niet zonder meer te bepalen, maar hij heeft zeker gezorgd voor een flinke sprong vooruit in de Nederlandse architectuur en woningbouw.

 

Vertraging

De architecten van de Amsterdamse School werden bij het maken van bouwplannen, net als Berlage overigens, geholpen door de nieuwe woningwet.  Voor iedereen gold echter dat de gemeente Amsterdam  niet zomaar overstag ging en de zaken behoorlijk wist te traineren. Daarom duurde het lang voordat er ook iets daadwerkelijk gerealiseerd werd.  Pas na 1920 kwam de nieuwe woningbouw echt op gang.

 

 

Bronnen

  • Blokker J. e.a. - ' Het vooroudergevoel. De vaderlandse geschiedenis. Met schoolplaten van J.H. isings.' Daaruit: 'Het luchtkasteel. Samuel Sarphati en de burgerzin.' Amsterdam/Antwerpen 2005
  • Boasson D. e.a. - ' Kijk uit, om je heen. De geschiedenis van de moderne architectuur in Nederland.' Den Haag 1988 
  • nl.wikipedia.org - ' Het Réveil'/ 'Vereeniging ten behoeve van de Arbeidersklasse te Amsterdam'