/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Maatschappij » Urbanisatie » Wolkenkrabbers

De eerste wolkenkrabbers

Geschiedenis van een bouwkundig mirakel

Wolkenkrabbers zijn nog steeds bijzondere gebouwen. Ze bestaan ongeveer een eeuw, maar we zijn er nooit echt aan gewend geraakt. Nog dagelijks kijken duizenden toeristen en andere voorbijgangers verwonderd op naar de imposant oprijzende gebouwen, al kunnen sommige mensen de aanblik ervan niet verdragen. Ook de eerste generatie wolkenkrabbers als het Woolworth Building of het Flatiron, beiden fraai gedecoreerd, hebben echter hun glans nog niet verloren. Dat neemt niet weg dat de wolkenkrabber is ontstaan uit noodzaak en dat er bouwkundige vernieuwingen nodig waren om ze mogelijk te maken.


 

478px-colin-campbell-cooper-hudson-river-waterfront-n-y-c.large.jpg

Colin Campbell Cooper - 'Hudson River Waterfront, New York City', 1913-21. Met links het Woolworth Building en rechts het Singer Building.

 

Wat is een wolkenkrabber?

Wanneer is een gebouw een wolkenkrabber? Daarover zijn de meningen verdeeld. In veel opzichten is het ook aan tijd en plaats gebonden of men kan spreken van een wolkenkrabber of niet. Vaak houdt men de regel aan dat wanneer een gebouw dominant is in de skyline van een stad het als 'wolkenkrabber' aangemerkt kan worden. Vandaar dat wolkenkrabbers in Nederland en België een stuk lager zullen zijn dan in Amerikaanse of Aziatische metropolen.

Een andere regel is dat een wolkenkrabber minstens 100 meter hoog dient te zijn. Tegenwoordig is 100 meter  niet meer zo indrukwekkend. In Dubai staat inmiddels een toren van 828 meter en het eerste gebouw van een kilometer hoog schijnt al op de tekentafel te leggen. Voor vroegere periodes zou men deze maatstaf echter nog steeds aan kunnen houden.

 

Waarom wolkenkrabbers?

De redenen waarom mensen wolkenkrabbers zijn gaan bouwen zijn simpel: grondgebrek en geld. In Noord-Amerikaanse steden als Chicago en New York groeide de behoefte aan woon- en met name kantoorruimte in de binnensteden zo sterk dat de grondprijzen extreme vormen aannamen. Daardoor werd bouwen in de hoogte financieel aantrekkelijk, zelfs als daarvoor dure bouwkundige maatregelen moesten worden genomen. 

In 1913, nog net voor de Eerste Wereldoorlog, werden de eerste wolkenkrabbers gebouwd. Deze kregen een constructie van ijzer, staal en gewapend beton. Staal en ijzer werden al langer gebruikt bij hoogbouw, maar voor een wolkenkrabber was dat niet genoeg versteviging van de constructie.

 

425px-singer-building-new-york-city-1908.large.jpg

Ernest Flagg - Singer Building, New York City, 1906-1908. Dit later afgebroken gebouw was 186,5 meter hoog en had 47 verdiepingen. Een goede kandidaat 'eerste wolkenkrabber'. Gedurende 1908 en 1909 was dit het hoogste gebouw ter wereld.

 

De constructie: gewapend beton

Na de eeuwwisseling kreeg de bouwwereld te maken met het nieuwe fenomeen 'gewapend beton'. Dat is een combinatie van beton en wapeningsstaal, oftewel stalen staven die de trekkrachten opnemen.

Beton is een materiaal dat grote drukkrachten kan weerstaan, maar meer moeite heeft met de zogenaamde 'trekkrachten'.  Deze ontstaan met name als een betonnen balk op twee steunpunten rust, maar dan langzaam gaat doorbuigen. Door de korrelige structuur gaat beton scheuren als er teveel trekkrachten op inwerken. Staal weet deze krachten juist extra goed op te vangen. Een combinatie van staal en beton kan de druk dus van alle mogelijke kanten weerstaan.

In 1903 bouwde de Franse architect Auguste Perret aan de 'Rue Franklin' te Parijs het allereerste huis van gewapend beton.

Het grote voordeel van een constructie van gewapend beton is dat er geen verticale druk wordt uitgeoefend op muren en draagwanden, maar dat er nog maar enkele steunpunten nodig zijn.  Daardoor werd het mogelijk om de ruimte in een gebouw op iedere verdieping anders in te delen. Hierdoor kon men gebouwen multifunctioneel inrichten.

 

Funderingen en pompen

Ook met de nieuwe constructiemogelijkheden kon men echter niet zomaar boven de zestien verdiepingen bouwen. Dat kwam omdat de funderingen dat niet aankonden. Deze moesten extra  worden verstevigd. Dat kon het beste gebeuren door verstevigende dammen aan de stenen ondergrond te verankeren.

Bouwwerkzaamheden daartoe vonden echter onder grondwaterniveau plaats. Dat betekende dat er ook speciale pompen moesten worden ontworpen om het water daar weg te kunnen pompen. 

 

De elektrische lift

Liften moesten eveneens worden aangepast op de nieuwe hoogten. De mechanismen die de liftkooi moesten optrekken, zouden anders te groot en te zwaar worden om bovenin het gebouw te kunnen plaatsen. 

Gelukkig was de elektrische lift al aan de vooravond van de eeuwwisseling uitgevonden. Dat kwam direct voort uit de uitvinding van de elektromotor. Deze motor, die veel kracht kon genereren met een relatief erg compacte omvang, kon de liftkooi wel over grote afstanden omhoog  verplaatsen.

 

535px-wainwright-building-st-louis-usa.large.jpg

Louis Sullivan - Wainwright Building, St. Louis, 1891.

 

De eerste wolkenkrabbers

Omdat er verschillende opvattingen heersen over het begrip 'wolkenkrabber' is het moeilijk een eerste wolkenkrabber aan te wijzen. Dat wil echter niet zeggen dat de kandidaten talloos zijn.

Zo bouwde architect Louis Sullivan, behorend tot de stroming van de Chicago School, in 1891 al het 45 meter hoge Wainwright  Building in St. Louis, Missouri. Dat had een stalen constructie. Dit gebouw was niet schokkend hoog in vergelijking met reeds bestaande gebouwen, maar toch wordt Sullivan gezien als de 'vader van de wolkenkrabber'. Latere, veel hogere gebouwen, borduurden voort op de basisideeën die hij ontwikkelde, zowel op gebied van constructie als van stijl. De ramen in het Wainwright worden zowel horizontaal als verticaal benadrukt, wat typisch werd voor Sullivan. Daarmee was hij de eerste die (ook) de verticaliteit van het hoge gebouw wenste te accentueren in plaats van alleen de horizontale lijnen. tevens voegde hij decoraties toe op de gevel.

Het gebouw dat doorgaans als eerste echte wolkenkrabber wordt gezien is het  Woolworth Building in New York, ontworpen door architect Cass Gilbert en opgeleverd in 1913. Dit gebouw was maar liefst 241 meter hoog en telde wel 52 verdiepingen. Er waren voornamelijk kantoren in gevestigd maar ook winkels, gezondheidscentra, een kapper en een restaurant. Het zou niet minder dan zeventien jaar lang het hoogste gebouw ter wereld blijven.

 

451px-view-of-woolworth-building-fixed-crop.large.jpg

Cass Gilbert - Woolworth Building, New York City, 1913

 

Karakter en stijl van wolkenkrabbers

Dit idee van een kantoor of hotel waarin allerlei stedelijke functies waren geïntegreerd, werd typisch voor wolkenkrabbers.  De wolkenkrabber werd feitelijk een stad in een stad, waarin mensen moesten kunnen wonen, werken, winkelen en recreëren.

Typisch genoeg volgden architecten van wolkenkrabbers dezelfde ontwikkeling als architecten van kerken in de middeleeuwen, namelijk van de robuuste romaanse naar een meer esoterische gotische stijl. Leek de vroege hoogbouw van de Chicago School op romaanse gebouwen, de wolkenkrabbers in New York kregen vanaf 1910 in een meer gotische uiterlijk. De verticaliteit werd benadrukt en op de hogere verdiepingen kwamen versieringen. Ook werden er spits toelopende torenverdiepingen op de gebouwen gezet.

Een fraai voorbeeld van een klassiek gedecoreerde, gotische wolkenkrabber is het, nog altijd onwerkelijk overkomende, Flatiron Building van Daniel Burnham uit 1902. Deze architect, die met het Reliance Building al een topstuk uit de Chicago School had afgeleverd, doorliep persoonlijk dus het hele groeiproces van strak Romaans naar bijzonder Gotisch.

 

463px-flatiron-building-1910.large.jpg

Daniel Burnham - Flatiron Building 1902. Foto 1910.

 

Italiaanse futuristen vervolmaakten de totaalbeleving van het hoge flatgebouw tenslotte door de toevoeging van de glazen liftkoker van waaruit men alle bedrijvigheid kon gadeslaan.  

 

New York, de bakermat van de wolkenkrabber

New York was zijn tijd wel vooruit met de bouw van wolkenkrabbers en dat zou nog even zo blijven.  Alleen in andere Amerikaanse, Britse en Australische steden verschenen ook enkele wolkenkrabbers.

Pas ruimschoots na het einde van de Eerste Wereldoorlog, eind jaren twintig, werd het bouwen van wolkenkrabbers groots opgepakt. Toen ging het opeens rap en ontstond de wedloop over welk gebouw het hoogste ter wereld was. Deze wedloop is nog steeds in volle gang.

 

 

Bronnen

  • Arnason H.H. - 'History of Modern Art. Painting, sculpture, architecture, photography.' New York 1986
  • Meidenbauer J. (red.) - 'Het grote boek van uitvindingen en ontdekkingen.' Lisse 2004 
  • Boasson D. e.a. - 'Kijk uit, om je heen. De geschiedenis van de moderne architectuur in Nederland.' Den Haag 1988
  • Wikipedia (nl.wikipedia.org) - 'Wolkenkrabber'/ 'Woolworth Building'/ 'Wainwright Building'/ 'Flatiron Building'/ 'Singer Building'