/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Uitvindingen » Patenten

Patenten en het octrooirecht

Geschiedenis van een moeizaam systeem

Een octrooi is een fraaie uitvinding op zich: het maakt het uitvinders mogelijk hun eigen uitvinding te exploiteren zodat ze er ook echt iets aan kunnen verdienen. Om dat goed te regelen is een noodzakelijke kwestie, want waarom zouden uitvinders zich de moeite nemen om spullen uit te vinden als anderen er met de opbrengst vandoor gaan? Tot zover de theorie. De praktijk blijkt een stuk weerbarstiger in elkaar te steken. Het in stand houden van een waterdicht octrooirecht blijkt een lastig verhaal. Rechtszaken zijn vaak het gevolg. Om de gang van zaken rond 1900 goed te begrijpen is een beetje voorkennis nodig.  Daarom volgt hieronder een algemene inleiding in de wereld van het patent.


 

patentofficewas.large.jpg

W.H. Jackson (foto) - Patent Office Washington 1900-1910

 

Wat is een octrooi of patent?

Een octrooi of patent (de woorden zijn synoniem) is een officieel wettelijk document dat de eigenaar het recht geeft een door hem of haar gedane uitvinding exclusief te exploiteren gedurende een bepaalde, van te voren vastgestelde periode. Met andere woorden: de patenthouder is aanvankelijk de enige die het betreffende product op de markt mag brengen en verkopen. Wanneer de periode dat het octrooi geldig is verloopt, mogen ook anderen dat gaan doen.

Patenten worden niet alleen afgegeven voor compleet nieuwe producten, maar ook voor belangrijke verbeteringen aan bestaande producten. Het octrooi geldt  dan wel alleen voor die verbeteringen. Anderen mogen het oorspronkelijke product zonder de betreffende verbeteringen dus nog wel op de markt brengen. 

Een octrooi wordt trouwens niet actief beschermd door de overheid. Een uitvinder moet zelf naar de rechter stappen als hij meent dat zijn patent is geschonden.

 

Doel van een patent

In eerste instantie is het de bedoeling van een octrooi om investeringen in de ontwikkeling van een product te beschermen. Zonder patent zou een concurrent de uitvinder uit de markt kunnen concurreren, zonder dat hij heeft meebetaald aan de vaak hoge kosten die de ontwikkeling van een product met zich meebrengen. Zonder deze bescherming kan de ontwikkeling van een product een al te risicovolle onderneming worden.

Daarnaast zorgt een octrooi dat degene die een goed idee voor een product had,  daar ook zelf geld mee kan verdienen. Dat in plaats van iemand heel anders die toevallig een beter zakeninstinct had. Binnen dit kader worden ideeën gezien als een vorm van eigendom. Dat gaat bijvoorbeeld ook op voor het auteursrecht dat enigszins aanverwant is.

 

Geldigheid

De geldigheid van een octrooi verschilt per product en heeft veel te maken met moeite die het wel of niet zal kosten het product te fabriceren. Het patent op een geheel nieuw type vliegtuig zal een veel langere looptijd krijgen dan dat op een nieuwe soort klinknagel.

 

Het octrooibureau

Sinds de 19de eeuw wordt een octrooi in de meeste landen namens de overheid verstrekt door een speciaal octrooibureau, in Nederland ook wel octrooiraad genoemd.  Patentaanvragen moeten een uitgebreide procedure doorlopen en aan verschillende voorwaarden voldoen voordat ze het octrooi definitief krijgen toegewezen.

Als de patentaanvraag niet aan de voorwaarden voldoet wordt deze afgewezen. In het verleden was het veelal mogelijk voor octrooibureaus om een patentaanvraag zonder reden af te wijzen, maar uiteindelijk is dat in de meeste landen afgeschaft. Een afwijzing moet zorgvuldig worden gemotiveerd, zodat een uitvinder weet op welke punten hij nog tekort heeft geschoten en kan gaan werken aan een betere poging.

 

korsetpatent.large.jpg

Patenttekening van een korset uit 1889. Korsetten en beha's behoren tot de meest gepantenteerde producten.


De procedure

De procedure bij een patentaanvraag  loopt grofweg als volgt:

De uitvinder dient, eventueel samen met een (zaken)partner, een patentaanvraag in bij het octrooibureau. Dit moet tamelijk officieel gebeuren en wordt daarom in veel gevallen door een advocaat afgehandeld.  De aanvraag bestaat uit een schriftelijke omschrijving van het product en indien van toepassing (wat het meestal is) uit tekeningen of schetsen. Deze omschrijving moet duidelijk zijn en goed aangeven wat er precies nieuw is aan de vinding.

Het bureau neemt correct ingediende aanvragen in behandeling. In eerste instantie wordt dan uitgezocht of :

  • Het product daadwerkelijk een uitvinding is. Niet iedere willekeurige ontdekking is ook meteen een uitvinding. 

  • De uitvinding uniek is en nog niet eerder gepatenteerd of openbaar gemaakt. In theorie wil dat zeggen dat er nergens ter wereld een vergelijkbaar product publiek mag zijn gemaakt op wat voor manier dan ook. Als het product teveel lijkt op een reeds bestaand product en er nauwelijks of niet sprake is van verbeteringen wordt de aanvraag afgewezen. In de praktijk blijkt het echter een grote sinecure voor de medewerkers van het octrooibureau om uit te zoeken of een product daadwerkelijk wereldwijd ‘nieuw’ is. Op dit punt kunnen theorie en praktijk dan ook gemakkelijk uit elkaar lopen.

  • Het idee achter de uitvinding zogeheten 'uitvindingshoogte' heeft. Dat wil zeggen, het mag niet al te zeer voor de hand liggen. Daarbij wordt de kennis van een gemiddelde vakman op een bepaald gebied als maatstaf genomen. Als je dus iets in elkaar timmert dat iedere doorsnee timmerman had bedenken, is het geen uitvinding.

  • Het product industrieel toepasbaar is. Dat wil eigenlijk vooral zeggen dat het op enigszins redelijke manier gefabriceerd moet kunnen worden voor algemeen gebruik. Tegenwoordig speelt deze eis overigens niet meer zo’n grote rol omdat een aantal meer specifieke uitsluitingclausules dat hebben overgenomen. Een medische behandelingsmethode telt in dit kader bijvoorbeeld niet als uitvinding.

Indien het product aan deze voorwaarden voldoet, wordt de aanvraagprocedure voortgezet. Er wordt dan vooral onderzocht of het product in kwestie werkt en of het ook echt bruikbaar is. Binnen dit kader wordt de uitvinder doorgaans gevraagd een werkend model te demonstreren aan medewerkers van het octrooibureau. Daarna wordt definitief bepaald of de aanvraag wordt toegekend of afgewezen. Voor een afwijzing kunnen de volgende redenen zijn:

  • De uitvinder was niet in staat een (goed) werkend model van het product te tonen.
  • Er wordt besloten dat het product in kwestie toch te weinig voldoet aan de eerder genoemde eisen.

Voor het aanvragen van een patent dient overigens betaald te worden. Gedurende sommige periodes van de geschiedenis was dat behoorlijk duur.

 

Geschiedenis van het octrooi

Het octrooi zoals wij dat nu kennen heeft natuurlijk niet altijd al bestaan. Het is een verschijnsel dat door vele eeuwen heen is uitgegroeid tot wat het nu is.

De geschiedenis van het octrooi begint in middeleeuwen, al  was het toen nog iets heel anders. In de vroege middeleeuwen werd het woord ‘octrooi’ namelijk gebruikt voor een akte waarmee vorsten bepaalde rechten verleenden aan individuen of steden. Dat kon werkelijk van alles zijn, zoals bijvoorbeeld het droogleggen van een meertje, het bouwen van een molen of het importeren van bepaalde goederen.

 

oud-otrooi.large.jpg

Octrooi van de Staten Generaal aan de West-Indische Compagnie. 1621


Datgene waar het doorgaans niet om draaide was het verstrekken van exploitatierecht voor een uitvinding. De middeleeuwse gilden stonden namelijk bekend om hun weerzin tegen vooruitgang.  Zij werkten het doen van uitvindingen vaak ronduit tegen, laat staan dat ze het zouden stimuleren.

In de late middeleeuwen nam de vraag naar goede ambachtslieden echter dusdanige vormen aan dat vorsten en steden hen begonnen te lokken met voorrechten verleend door een octrooi. Deze draaiden in eerste instantie vooral om het krijgen van een monopolie op de fabricage van een bepaalde product of deelproduct.

Vanaf de 15de eeuw worden er in Italië voor het eerst ook dergelijke octrooien verleend op de exclusieve exploitatie van nieuwe vindingen. Daarna verspreidde dat idee zich langzaam door de rest van Europa.

 

19de eeuw

Op het einde van de 18de eeuw begint de industriële revolutie. Deze heeft een ware stortvloed aan nieuwe uitvindingen tot gevolg. Daardoor voldoet de gebruikelijke gang van zaken rondom het verstrekken van patenten niet meer. Door de hele westerse wereld heen ontstaan 'octrooiwetten' die het aanvragen en verlenen van patenten beter moeten regelen.  Uiteindelijk komen deze wetten samen te vallen in wat men 'het octrooirecht' is gaan noemen.  Het oprichten van speciale octrooibureaus door de overheid is een belangrijk onderdeel van dit octrooirecht.

Daarmee was het pleit echter niet zomaar beslecht. Veel mensen waren niet overtuigd van het nut van een octrooirecht en er werd veel gediscussieerd over de voor- en nadelen. Toch zou het er uiteindelijk overal komen.

In vonden echter afwijkende ontwikkelingen plaats, die met name rond 1900 speelden. Die twee landen waren de Verenigde Staten en Nederland. 

 

power-street-paving-machine-1891.large.jpg

Patenttekening voor de 'Power Street Paving Machine' (Krachtige Bestratingsmachine) van de actieve uitvinder Frank A. Huntington. 1891

 

Internationaal octrooirecht

Een belangrijk probleem met het verlenen van octrooien werd het feit dat een patent doorgaans alleen geldig  is voor het land waarin het is verleend. De consumptiemaatschappij die na de industriële revolutie ontstond was dankzij de transportrevolutie echter behoorlijk internationaal. Producten die in een bepaald land werden geproduceerd, konden niet zelden over de hele wereld worden geëxporteerd en verkocht.

Dat gaf en geeft problemen voor uitvinders wat betreft hun patenten en waar die precies voor hoe lang geldig waren. Vaak wil het zeggen dat de uitvinder in tal van landen een apart patent moet aanvragen om de exploitatierechten op zijn vinding te kunnen krijgen.

Daarvoor waren twee redenen:

  • Als er in een land geen patent was kon het kopiëren van het product door anderen daar niet worden tegengehouden.
  • Door de weerbarstige praktijk rond het bepalen of een uitvinding daadwerkelijk wereldwijd nieuw is, kon er toch iemand anders het patent op hetzelfde product krijgen.

In 1883 kwam er wel een Europees verdrag , het zogeheten Unieverdrag van Parijs.  Dat zorgde ervoor dat uitvinders na het verstrekken van een eerste patent binnen alle aangesloten landen 12 maanden lang het exclusieve recht kregen daar ook patent aan te vragen.

 

Rechtzaken

Het opzetten van octrooiwetten heeft rechbanken over de hele wereld veel werk opgeleverd, zeker in de periode rond 1900. Dat betrof dan met name drie kwesties:

  • Onenigheid over de vraag of het patent wel verstrekt was aan de ware uitvinder. Tal van uitvinders hebben collega's betwist van het stelen van hun uitvinding.
  • Geschillen over patenten op internationaal gebied, in geval er in verschillende landen patenten waren verstrekt voor gelijkwaardige producten.
  • Rechtzaken over het daadwerkelijk schenden van een bestaand patent.

Vreemd genoeg lijkt die laatste kwestie, die eigenlijk het meest voor de hand ligt, niet het grootste probleem te zijn geweest. Verreweg de meeste rechtzaken gingen over de vraag wie er het meeste recht had op een bepaald patent.

 

 

Bronnen

  • Pieters H. - 'Uitvinders in Nederland. Vier eeuwen octrooien.' Quest Historie/Nationaal Archief. Diemen 2009
  • Bodanis D. - 'Het elektrisch universum: een geschiedenis van elektriciteit.' Amsterdam 2005
  • nl.wikipedia.org - 'Octrooi'.