/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Uitvindingen

Tijdperk van uitvindingen

Uitvinders in dienst van de vooruitgang

Het belle époque werd feitelijk gedragen door zijn uitvinders. Om succes te hebben met een uitvinding was de grote droom die door velen werd gedroomd. In de loop van de 19de eeuw werden er dan ook steeds meer uitvindingen gedaan en rond de eeuwwisseling steeg het aantal aangevraagde patenten zelfs explosief. Bijna dagelijks kwamen er nieuwe producten op de markt. Hoewel lang niet ieder product een lang leven was beschoren of überhaupt aan zou slaan, werden het daadwerkelijk hoogtijdagen voor de slimme knutselaar. velen van hen zouden eindigen met een succesvol lopend bedrijf dat tot de dag van vandaag hun naam draagt. Al kwamen er in toenemende mate ook onderzoekslaboratoria aan te pas, waarin groepen technici samenwerkten.


 

etb2.large.jpg

De grote heren: Thomas Edison en zijn aartsrivalen Nikola Tesla en Alexander Bell.

 

Uitvinden in de 19de eeuw

Door de enorme technologische vooruitgang die de industriële revolutie tot stand had gebracht, groeide vanaf het einde van de 18de eeuw de belangstelling voor het doen van uitvindingen flink. De mogelijkheden om een nieuw product te bedenken en op de markt te brengen werden alsmaar groter en groter. Dat had twee redenen:

  • Door de ontdekking van nieuwe brandstoffen als gas, petroleum en later electriciteit konden tal van nieuwe apparaten worden ontwikkeld.
  • Door de industrialisatie konden nieuwe producten veel gemakkelijker en goedkoper worden geproduceerd.

Toen er in toenemende mate uitvinders kwamen die bovendien zakelijk succes hadden met hun ontdekkingen, werd het een bijzonder populaire bezigheid. In de 19de eeuw was het waarschijnlijk de beste manier om rijk en beroemd te worden. De droom om het te maken in de wereld dankzij een goed idee kreeg hiermee voor het eerst echt vorm.

De patenten vlogen in toenemende mate over de bureau’s, al dan niet gevolgd door rechtzaken tussen mensen met vergelijkbare producten en ideeën.

 

Uitvinders in dienst van de vernieuwing

Roem was echter beslist niet de enige motivatie die uitvinders dreef. Velen van hen vonden het ook geweldig om mee te werken aan de vooruitgang, die zo alom aanwezig was in hun maatschappij. Het is mensen nu eenmaal eigen om te streven naar verbetering van hun leven, ook als datgene dat er al is best aardig is. 

Sommigen waren, onder aanvoering van luchtvaartpionier Otto Liliënthal, zelfs bereid hun leven te wagen voor de vooruitgang, bijvoorbeeld door het zelf uittesten van weinig veilige prototypes.

 

Bloeitijd van de uitvinder

Toch duurde het even voordat de echte bloeitijd van de uitvinder aanbrak. Dat gebeurde tijdens de laatste twee decennia van de 19de eeuw, toen de welvaart enorm steeg. Uitvinders kregen hierdoor meer tijd en middelen om hun ideeën ook echt uit te werken terwijl anderen meer geld kregen om al die nieuwe spullen ook daadwerkelijk te kopen. 

Dit proces zou zich voortzetten tot ruim in de 20ste eeuw, ook na de Eerste Wereldoorlog. Al met al is er echter nooit een periode in de geschiedenis geweest met zoveel nieuwe vindingen als het belle époque.

 

zebesu2.large.jpg

Bewonderenswaardige doorzetters: Ferdinand von Zeppelin, Melitta Bentz-Liebscher en Gideon Sundback.

 

Onderzoekslaboratoria

Niet idere uitvinder echter zat in zijn eentje te kuntselen op de zolderkamer. In de loop van de jaren '80 van de 19e eeuw ontstonden steeds meer  industriële onderzoekslaboratoria die in opdracht van fabrikanten nieuwe producten ontwikkelden. Vaak waren deze labs zelfstandig. In tegenstelling tot de hedendaagse industrie hadden 19de-eeuwse bedrijven nog geen eigen researchafdeling.

In de laboratoria werkten onderzoekers niet alleen aan nieuwe gebruiksvoorwerpen, maar veel meer nog aan de ontwikkeling van de nieuwe systemen die nodig waren om de moderne samenleving draaiende te krijgen en te houden. Ze ontwikkelde bijvoorbeeld generatoren, trams, grote dynamo’s, motoren en verlichtingssystemen.

De onderzoeksleiders die leiding gaven aan dergelijke laboratoria waren andere personen dan de zolderkameruitvinder. Ze waren vanzelfsprekend technisch goed onderlegd en zelf ook uitvindingen gedaan, maar dienden tevens over een harde, zakelijke mentaliteit te beschikken. Ze moesten bereid zijn in opdracht van grote geldschieters te werken en zich niet al te druk te maken over de morele aspekten van zo’n opdracht.

Thomas Edison was duidelijk de meest invloedrijke van deze onderzoeksleiders. Zijn laboratorium in 'Menlo Park' in New York was wereldberoemd.  

 

Uiteenlopende resultaten

De resultaten die de verschillende laboratoria of uitvinders behaalden, liepen sterk uiteen. Grofweg vallen ze onder te verdelen in drie categoriën:

  • Mislukte uitvindingen. Er werd wel een patent afgegeven, maar toch kwam er van het product in kwestie niet veel terecht.
  • Verbeteringen van reeds bestaande producten, die toch significant genoeg waren om een nieuw patent voor af te geven.
  • Geslaagde, compleet nieuwe uitvindingen.

Hieronder volgt een nadere toelichting op deze drie mogelijkheden.

 

Mislukte uitvindingen

De veelheid aan uitvindingen wilde bepaald niet zeggen dat alle nieuwe producten die werden bedacht en zelfs op de markt gebracht even nuttig, handig, veilig en zinnig waren.

Integendeel, met grote regelmaat werden er de meest vreemde machines en rariteiten op de wereld gezet. Echter, hoe enthousiast ze ook werden aangeprezen in populair wetenschappelijk bladen als het Amerikaanse 'Nature', veel succes zouden hun bedenkers er niet mee hebben.

Er waren verschillende redenen waarom een uitvinding kon mislukken:

  • Het product sloeg niet aan bij het publiek.
  • Het product werkte niet goed.
  • De uitvinder wist geen manier te vinden om het product lonend op de markt te krijgen.
  • De uitvinder wist geen investeerders te vinden die het mogelijk maakten zijn product verder te ontwikkelen. Dit was, ondanks het verkrijgen van het patent, vaak toch nodig.

Desondanks hebben veel succesloze uitvindingen wel bijgedagen aan de vooruitgang. Soms omdat ze aantoonden wat er in ieder geval niet haalbaar was en andere keren omdat ze wel aan een goed basisidee hadden, maar nog niet op de juiste manier waren uitgewerkt. Vandaar dat ook deze uitvinders krediet en lof verdienen voor hun pogingen, hoe absurd de resultaten soms ook geweest mogen zijn.

 

Verbeteringen van reeds bestaande producten 

Bij waarschijnlijk het merendeel van alle patenten die zijn uitgegeven betrof het geen compleet nieuw product. Vaak ging het om substantiële verbeteringen van reeds bestaande producten. Dat was ook nodig. De allereerste bedenker van een geheel nieuw ding, kon het volledige potientieel of de ideale productiewijze van het artikel vaak niet overzien.

Veel producten ontwikkelde zich door de tijd heen, waarbij steeds weer nieuwe mensen met nieuwe ideeën kwamen die de zaken vooruit hielpen. Veel artikelen hebben dan ook een lange ontwikkeling doorgemaakt van een primitieve eersteling tot het apparaat dat wij nu vaak nog kennen.

Een goed voorbeeld hiervan is de  fiets. Deze begon in 1816 als loopfiets, kreeg in 1867 trappers op het voorwiel, nog weer later een kettingkas en in 1888 tenslotte, om het geheel af te maken, luchtbanden. Echter, ook de gloeilamp, het luchtschip of het fototoestel maakten een lange onwikkeling door, voordat er sprake was een versie die in zekere zin gezien kon worden als eindproduct.

De uitvinders van dergelijke verbeteringen hadden vaak maar kort plezier van hun succes. Soms werden ze al binnen het jaar weer verdrongen door een ander met een nog beter idee. Ook in dit geval doet dat echter weinig af aan de vindingrijkheid en de waarde van hun werk. Zonder al die tussenstappen was het eindproduct er waarschijnlijk nooit gekomen.

 

mestbe2.large.jpg

Geboren pioniers met een zakelijk instinct: Guglielmo Marconi, Levi Strauss en Karl Benz.

 

Succesvolle uitvinders 

Diegenen die wel succes hadden met hun uitvinding waren spekkoper. Dat kwam omdat een geslaagde uitvinding doorgaans leidde tot een goedlopend bedrijf en eventueel zelfs tot een geheel nieuwe industrie. Meestal waren het diegenen met enig zakelijk inzicht die het beste van hun uitvinding(en) wisten te maken en anders overkwam het diegenen die een goede en betrouwbare zakenpartner troffen. 

Diegenen die wat minder handig waren konden flink de dupe worden van hun meer zakelijke concurrent. Dat conflicten hierover veel voorkwamen bewijst het duizelingwekkend grote aantal rechtszaken dat in die jaren werd aangespannen over patenten. Toch blijkt het achteraf vaak terecht dat diegenen die het potentieel van hun product het beste inzagen ook de patenten en het succes kregen.

Uitvinders die zelf een goed zakelijk inzicht hadden, waren onder meer Thomas Edison, Karl Benz, Levi Strauss, King Camp Gillette en George Eastman van Kodak. Uitvinders die veel te danken hadden aan hun zakenpartner(s) zijn bijvoorbeeld Alexander Bell, John Dunlop, Ferdinand von Zeppelin en de minder bekende David Misell, uitvinder van de zaklamp. 

 

Het stelen van patenten 

Niet iedereen was echter ter goeder trouw. Integendeel. Na de burgeroorlog in 1863 was Amerika een gewelddadig land en een echte 'jungle' op zakelijk gebied. Stakingen werden neergeslagen met geweren en dynamiet. Beginnende beleggingsmaatschappijen werden al snel weer ten gronde gericht door hun grote broers.

In dit klimaat kwam het ook vaak voor dat er patenten werden gestolen. Dat gebeurde door rijke geldschieters die amorele techneuten inhuurde om een beloftevol patent te ondergraven. Het werd dan hun taak om de uitvinding in kwestie na te maken volgens een iets ander proces. Als daarvoor dan een octrooi werd verkregen, konden de rijke industriëlen dat gebruiken om het bedrijf van de oorspronkelijk uitvinder mee te ruïneren. De buit werd vervolgens tussen de geldschieter en de huurling verdeeld. Het is echter onduidelijk hoeveel uitvinders een dergelijk lot hebben getroffen.

 

Wil de ware uitvinder nu opstaan?

In relatie tot alle geharrewar rond patenten, hoeft het geen verbazing te wekken dat het ook nu nog vaak onduidelijk is wie er nu eigenlijk mag tellen als de enige echter uitvinder van een bepaald product. De realiteit is gewoon dat uitvinders vaak aan gelijkwaardige prodcuten werkten. Ideeën hangen nu eenmaal in de lucht of lekken uit. 

Octrooibureau's doen hun best enige orde in de chaos te scheppen, maar gevoelsmatig slagen ze daar niet altijd in. Dat komt door de volgende redenen: 

  • Ze wijzen maar één persoon aan als uitvinder voor een bepaald product of onderdeel van een product. Daardoor vallen soms mensen af wiens bijdrage wel degelijk in grote mate heeft bijgedragen aan het eindproduct dat wij nu nog kennen. Of de persoon die eigenlijk de laatste pion in een ontwikkelingsfase was, krijgt alle eer alleen toebedeelt. Het meest schrijnende voorbeeld hiervan is de telefoon. Niet minder dan vier mannen hebben alle reden om als 'uitvinder van de telefoon' te mogen tellen. Toch kreeg er lange tijd maar ééntje alle eer, succes en geld.
  • Er was geen internationale overeenstemming. Een patent geldt alleen voor een bepaald land. Daardoor werden er soms in verschillende landen patenten uitgegeven voor hetzelfde product aan verschillende personen. Zo kreeg Joseph Swan het patent voor de gloeilamp in Engeland en Edison dat in de Verenigde Staten. Voor de radio zijn zelfs in drie landen patenten afgegeven.
  • Sommige uitvinders geloofden niet in patenten en hebben er om principiële redenen geen aangevraagd. Dat kwam vooral voor bij wetenschappers die helemaal niet uit waren op zakelijk succes, maar zuiver op het bereiken van vooruitgang. Bekende patentweigeraars zijn onder meer Joseph Henry (telegraaf), Johann Reis (telefoon) en Wilhelm Röntgen (röntgenapparaat).

Vnadaag de dag blijkt het dan ook niet gemakkelijk om de bepalen wie er nu werkelijk de uitvinder van een bepaald product is., ongeacht de vraag wie het patent kreeg. Mensen willen toch graag eerlijkheid en blijven dus zoeken naar diegene die op basis van morele overwegingen als zodanig geëerd verdient te worden. Maar soms is een eerlijke keuze voor één persoon niet mogelijk zonder anderen onrecht aan te doen. Wellicht is het dan ook tijd om voortaan meerdere uitvinders naast elkaar te accepteren. 

 

Het belang van de uitvindingen

Sommige uitvindingen kunnen het aangezicht van de wereld compleet veranderen. Dat is al door de hele geschiedenis zo. Het hoeft daarbij niet persé te gaan om iets groots als een stoommachine of een vliegtuig. Het wiel, het olielampje en de stijgbeugel hebben in vroegere tijden de wereld ook totaal op hun kop gezet. Voor bepaalde uitvindingen tussen 1870 en 1914, groot danwel klein, geldt hetzelfde.

Dat komt vaak doordat die ene uitvinding een hele reeks andere uitvindingen en/of vernieuwingen mogelijk maakt. De stijgbeugel maakte het in de vroege middeleeuwen bijvoorbeeld mogelijk paarden gemakkelijk te bestijgen. Daardoor onstonden er ridders (soldaten te paard) en die veranderderen alle machtsverhoudingen in Europa. De elektrische lift vervolgens maakte rond de eeuwwisseling hoogbouw mogelijk. Daardoor konden flats en kantoorgebouwen worden gebouwd en ontstond de moderne stad die compleet verschilde van vroegere steden. Met andere woorden kun je zeggen dat bepaalde uitvindingen een 'butterfly effect' creërden.

Dat gold niet voor alle uitvindingen die op deze site worden besproken. Sommige hebben een grotere impact gehad dan anderen. In de verhalen over specifieke uitvindingen zal ik echter steeds zo goed mogelijk aangegeven wat het belang van een uitvinding is geweest. 

 

 

Bronnen

  • Vries L. de - 'Knotsgekke uitvindingen van de 19de eeuw.' Houten 1988
  • Bodanis D. - 'Het elektrisch universum: een geschiedenis van elektriciteit.' Amsterdam 2005
  • Grauls M. - 'De uitvinders van het dagelijks leven.' Leuven 2000