/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Maatschappij

De maatschappij rond 1900

Van de Victoriaanse naar de moderne tijd

In een wereld die onderhevig is aan zoveel verandering zal ook de maatschappij en de onderlinge verhouding van mensen veranderen. Dat gebeurde tussen 1870 en 1914 zonder twijfel ook. In 1870 zaten mensen nog midden in het Victoriaanse tijdperk met al zijn burgerlijke correctheid en traditionele verhoudingen. Daar was in 1914 nog maar weinig van over. De moderne tijd had zijn intrede gedaan. Daardoor waren de verhoudingen tussen zowel maatschappelijk klassen als die tussen mannen en vrouwen sterk veranderd. Ook waren stad en platteland nog verder uit elkaar gegroeid. Hieronder staan belangrijke maatschappelijke thema’s  die rond de eeuwwende speelden opgenoemd.


 

thestrand.large.jpg

Arthur E. Grimshaw - 'The Strand'. In Londen, 1899. De aanblik is nog erg Victoriaans met koetsen en gaslampen. Té Victoriaans voor die tijd.

 

Urbanisatie

De ongekend grote mate van verstedelijking was zowel letterlijk als figuurlijk de meest in het oog springende maatschappelijke gebeurtenis uit die tijd. Rond 1900 waren er al ongeveer 11 metropolen in de wereld met meer dan een miljoen inwoners. De jachtige, moderne stad met al zijn wetenswaardig had een grote impact op de mensen. Je zou kunnen zeggen dat men nog moest leren om in zo’n stad te wonen.

Een aantal belangrijke nieuwigheden die de stad tot zo’n onbekend fenomeen maakten waren: hoogbouw, het groeiend aantal fabrieken in de stad, het ontstaan van het moderne kantoor en druk verkeer.

Na enige tijd zou het traditionele stratenplan van de stad ook wijzigen. Dan ontstaat het ons nog steeds bekende beeld van bedrijven, winkels en arme wijken in de binnenstad en groene wijken voor de rijkeren aan de rand van de stad. Mensen worden dan forensen, waardoor het verkeer nog meer in omvang toeneemt.

 

800px-bellows-george-new-york-1911.large.jpg

George Bellows - 'New York', 1911. Dit schilderij is maar 12 jaar ouder dan het bovenstaande.

 

Veranderende klassenverhoudingen

Dankzij de industrialisatie stroomde er voortaan een hoop geld naar groeperingen die dat tot dusver niet hadden. Of liever gezegd: die tot dusver niet bestonden. Dat waren in de eerste plaats de ‘nouveau riche’, diegenen die op de een of andere manier steenrijk waren geworden door de modernisatie; doorgaans directeuren en/of eigenaren van fabrieken, kantoren, kranten of warenhuizen. Hun opkomst zou er, vooral na 1900, toe leiden dat de adel zijn traditionele primaat verloor.

 In het kielzog hiervan was er echter ook een sterke uitbreiding van de middenklasse. Nog tot ver in de 19de eeuw was er eigenlijk geen middenklasse van naam. Tussen de gegoede burgerij en het werkvolk zat relatief weinig. Dat zou nu radicaal veranderen. Er kwamen middenstanders en kantoorklerken, in fabrieken werd het middenmanagement geschapen en er was een sterke groei van vrije beroepen als advocaat, architect of verzekeringsagent.

 

Emancipatie van arbeiders

Vanuit verschillende kanten ontstond de overtuiging dat arbeiders een betere positie moesten krijgen in de maatschappij. De misstanden die de industrialisatie op tal van plekken had voorgebracht waren te erg. Het oprichten van vakbonden was onafwendbaar geworden. Ook kwamen er steeds meer aanpassingen van de wetgeving om industriëlen en andere werkgevers  te dwingen hun personeel redelijk te behandelen.

 

Emancipatie van vrouwen

Het was de tijd van de ‘eerste feministische golf’ zoals het tegenwoordig wordt genoemd. Deze werd aangevoerd door de ‘suffragettes’, vrouwen die streden voor kiesrecht. Deze beweging begon in Groot-Brittannië en zou daar ook het meest heftig blijven.

Er zijn echter ook andere factoren geweest die rond 1900 de emancipatie van de vrouw sterk bevorderden. Deze ontwikkelingen waren onder meer het ontstaan van geboortebeperking op grotere schaal, de komst van de damesfiets als vervoermiddel en het feit dat de nieuwe kantoren en warenhuizen niet konden draaien zonder vrouwelijk personeel.  

 

800px-mulberry-street-nyc-c1900-loc-3g04637u.large.jpg

Mulberry Street, New York City,  ±1900 (zgn. photochrome). Volkse buurt.

 

Volksopvoeding

Binnen de gegoede burgerij stonden steeds meer mensen op die verpaupering van de armen in de steden wilden tegengaan.  Zij geloofden sterk dat dit tot stand kon worden gebracht door arbeiders en ander laagbetaalden te heropvoeden. Gedeeltelijk was dat verbonden met de emancipatie van arbeiders en draaide het om verbetering van de arbeidsomstandigheden, maar afgezien daarvan had het toch ook een heel eigen programma. Onderdelen daarvan waren scholing, beter huisvesting en een ‘terug naar de natuur’ beweging.

Er werden ook tal van organisaties opgericht die dit programma ondersteunden. In Nederland was dat bepaald niet minder dan elders, denk bijvoorbeeld aan de ‘Maatschappij tot Nut van het Algemeen’.  

 

Explosieve groei media en reclame

Door een combinatie van technische vernieuwingen in drukprocessen, de mogelijkheid om nieuws voortaan razendsnel over te brieven door de telefoon en de bodemloze behoefte aan reclame voor alle nieuwe producten die op de markt kwamen,  groeiden zowel media als reclame als kool. Dat valt moeilijk  los van elkaar te zien, omdat kranten en tijdschriften leefden van advertenties.

Ondertussen maakte de wereld kennis met de nieuwe fenomenen van het affiche en het reclamebord. Hoewel de film en de radio ook in deze periode ontstonden, speelden die nog geen rol van betekenis in de reclamewereld. Commercie bleef vooralsnog een gedrukte aangelegenheid.

 

harrods-1909.large.jpg

'Harrods' -  Modeplaat uit 1909, gesitueerd in Londen. De moderne, welgestelde mens heeft een auto en winkelt in het luxe warenhuis. De crèmekleurige vrouw op de voorgrond draagt kantoorkleding, wat aangeeft dat deze reclame ook op de nieuwe werkende vrouw is gericht.

 

Criminaliteit

Een explosieve verstedelijking kan niet echt bestaan zonder dat ook de criminaliteit toeneemt. Daar was een hoop over te doen. De bevolking van de stad was toch al zo onzeker over het leven in de moderne tijd, dus een toenemende  onveiligheid kon men er nauwelijks bij hebben. De kranten stonden er dan ook vol mee. Het werd hoog tijd voor maatregelen, wat leidde tot het ontstaan van de criminalistiek. Voortaan ging men het oppakken van boeven wetenschappelijk aanpakken. Overigens was niet iedere crimineel vermaledijd. Er waren ook enkele Robin Hood-achtige figuren die zeer tot de verbeelding van het publiek spraken.

 

Bronnen

  • Blom Ph. - 'De duizelingwekkende jaren. Europa 1900-1914.' Amsterdam 2010
  • Ploeg van der R., Zinkstok R. - 'Wij zijn allen werklieden. De opkomst van de moderne arbeidsmoraal in Nederland in de negentiende eeuw.' Baarn 1986
  • Bank J., Buuren van M. - '1900: Hoogtij van burgerlijke cultuur.' Den Haag 2000
  • Bullock A.  - 'The Double Image', in: M. Bradbury, J.McFarlane (ed.) - 'Modernism 1890-1930.' Hammondsworth 1976