/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Maatschappij » Urbanisatie » Woningbouw Nederland

Woningbouw Nederland 1870-1914

Van slechte revolutiebouw naar woningwet

Gedurende de 19de eeuw ging het mis met de woningbouw in Nederland. Tot ongeveer 1870 was er van de bouw van nieuwe woningen nauwlijks sprake. Hierna zette de zogenaamde 'revolutiebouw' of 'speculatiebouw', een negatieve toon. De door speculatie voortgedreven woningbouw was van belabberde kwaliteit, maar mensen betaalden toch een torenhoge huur.  Uiteindelijk leidde deze situatie tot de woningwet van 1902, waarna de weg terug werd ingezet. Verschillende architecten maakten zich hierna sterk voor grootschalige woningbouw voor arbeiders. Toch zou ook daar pas in de jaren '20 echt iets van terechtkomen.


 

breitnerbouwterrein.large.jpg

George Hendrik Breitner - 'Bouwterrein in Amsterdam',  tussen 1880 en 1923.

 

Geen nieuwe woningen gedurende de 19de eeuw

In de loop van de 19de eeuw waren de woonomstandigheden voor arbeiders en andere minderbedeelden in de Nederland erbarmelijk, met name in de steden. De stadsbevolking steeg explosief, maar er werden geen nieuwe huizen bijgebouwd. Integendeel, in het centrum van de steden werden juist veel woningen gesloopt om plaats te maken voor kantoren en nutsvoorzieningen. Het gevolg was dat men zelfs voor een krotwoning nog een duizelingwekkende huur mocht neertellen.

 

Revolutiebouw vanaf 1870

Vanaf ongeveer 1870 kwam de zo noodzakelijke, grootschalige woningbouw eindelijk op gang. In Amsterdam in het bijzonder en in Nederland in het algemeen. Tegen het einde van de eeuw ging men dit 'revolutiebouw' noemen, omdat het aantal nieuw gebouwde woningen revolutionair groot was.

Dit proces werd echter niet bepaald aangezwengeld door menslievende motieven. Zelfs van het beschavingsoffensief, van de bij andere gelegenheden zo geliefde moralistische, volksverheffende overwegingen was geen enkele sprake.

De revolutiebouw kwam voort uit het feit dat banken voortaan bereid waren om woningbouw te financieren met krediethypotheken. Dat maakte de weg vrij voor speculanten. Die hadden vooral profijt van de nieuwe regelingen in geval van blijvende woningnood, want dan konden ze de huren onbelemmerd hoog houden. Vandaar dat er ook wel wordt gesproken van 'speculatiebouw'.

 

revolutiebouw.large.jpg

Revolutiebouw aan de Amsterdamse Kuipersstraat., 1910.

 

De woningbouw die hieruit voortkwam was van een desastreus laag niveau. Er werden helemaal geen constructieve visies of plannen uitgewerkt. Investeerders kochten lappen grond en lieten daar naar eigen inzicht lukraak woningen op bouwen.

De kwaliteit van deze woningen was bovendien bijzonder slecht op elk denkbaar gebied. Van de fundering tot de afwerking kon er van alles mis zijn. Soms stortten huizen al tijdens de bouw in. Dat kwam in eerste instantie omdat vakkundige bouwers de vraag op geen stukken na konden beantwoorden, zodat veel huizen werden gebouwd door beunhazen.

 

De roep om verbetering

In Amsterdam was de situatie het ergst, met De Pijp als bekendste uit revolutiebouw bestaande wijk. Ook in Rotterdam en Den Haag was het echter zeer slecht gesteld. In 1886 kwam er een uitbraak van cholera die hard toesloeg. Hierna begon een groeiende groep mensen te beseffen dat het anders moest. De eerste pleitbezorgers voor een woningwet en een gezondheidswet lieten zich horen.

In 1896 bracht de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen een rapport uit over de situatie. Hierin deden ze een oproep tot het nemen van wettelijke maatregelen die de volksgezondheid ten goede zouden komen. Ook vroegen ze om 'de opheffing van de zedelijke minderwaardigheid der arbeiders', in welk kader er ook betere woningen voor arbeiders dienden te komen. Dit rapport ging verrassend genoeg niet onderin de la, maar leidde daadwerkelijk tot nieuwe wetten. Daaronder een woningwet.

 

kabinet-pierson.large.jpg

Het kabinet Pierson bij aantreden in 1898. Minister president Pierson zit tweede van rechts. Naast hem in het midden Goeman Borgesius. Staande uiterst rechts Cort van der Linden.

 

De woningwet (1902)

In september 1899 diende drie ministers van het kabinet Pierson gezamenlijk de woningwet in bij het parlement. Dat waren H. Goeman Borgesius, minister van Binnenlandse Zaken en opsteller van de wet, N.G. Pierson, minister president en minister van Financiën en P.W.A. Cort van der Linden, minister van Justitie. In 1901 werd de wet aangenomen door beide kamers. In januari  1902 ging hij daadwerkelijk van kracht.   

De woningwet was een eerste breuk met de al te strikte liberale principes die tot dan toe iedere vorm van ingrijpen door de overheid hadden belemmerd. Van nu af aan was overheidsinmenging mogelijk om slechte woningbouw tegen te gaan. De belangrijkste nieuwe regelingen daartoe waren de volgende:

  • Overheden konden erkende woningbouwverenigingen en bouwmaatschappijen die in het belang van deugdelijke volkshuisvesting handelden subsidie geven.
  • Gemeenten waren voortaan verplicht om een bouw- en woonverordening op te stellen met daarin voorschriften waaraan nieuwe bouwwerken en dan met name woningen moesten voldoen.
  • Men mocht niets meer bouwen, verbouwen of uitbouwen zonder gemeentelijke bouwvergunning.
  • Woningeigenaren waren verplicht bepaalde vormen van onderhoud uit te voeren.
  • De gemeente kon een te onderkomen pand onbewoonbaar verklaren. In geval van verwaarlozing door de eigenaar kon de woning door de gemeente worden onteigend of zelfs geruimd.
  • Gemeenten kregen de verplichting om uitbreidings- en bestemmingsplannen op te stellen en deze om de tien jaar te herzien.
  • Gemeenten met meer dan 10.000 inwoners of een groei van 20% in de laatste vijf jaar moesten verplicht uitbreiden.

Het staatstoezicht op de volksgezondheid diende op de naleving van de woningwet toe te zien. Dat werd in de praktijk gedelegeerd aan gemeentelijke en regionale gezondheidscommissies. Deze kregen ruime bevoegdheden en een sterke positie tegenover de gemeenten.

 

planzuidberlage.large.jpg

Plan Zuid door Berlage, rond 1905.

 

Het effect van de woningwet

Ondanks het feit dat overheidsinmenging nu mogelijk was geworden, werden nog lang niet alle liberale principes losgelaten. De kern van de wet was toch dat de vrije marktwerking in tact zou blijven. Men wilde alleen de uitwassen indammen. Daarom werden er nog steeds geen initiatieven tot woningbouw genomen door de overheid.

Op een gehaaide markt als de woningmarkt werkte dat niet afdoende. Investeerders zagen toch wel kans om te profiteren van zwakke groepen. Ondertussen konden woningbouwverenigingen nauwelijks kostendekkend bouwen.

In 1914 gaf men zich tenslotte gewonnen. Toen zag men in dat overheidsingrijpen echt onvermijdelijk was. Vanaf toen kregen woningbouwverenigingen geld van de overheid waarmee ze voor arbeiders konden gaan bouwen.

Het zei leiden tot de eerste grootschalige bouwplannen voor arbeiderswoningen. Daarin zouden uiteindelijk die van architecten Berlage (zie kader) en Michiel de Klerk (Amsterdamse School) het meeste opvallen. Maar geen van beiden zagen ze veel gerealiseerd voor de jaren '20.  

 

 

Bronnen

  • nl.wikipedia.org - 'Woningwet'/ ' Revolutiebouw'.
  • Boasson D. e.a. - ' Kijk uit, om je heen. De geschiedenis van de moderne architectuur in Nederland.' Den Haag 1988