/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Uitvindingen » Verlichting » Gas en carbid

Het gloeikousje en de carbidlamp

Succes bij de zoektocht naar witgloeiend licht

In de aanloop naar de nieuwe eeuw werden er op het gebied van gasverlichting twee interessante nieuwe uitvindingen gedaan. Dat waren die van het gloeikousje en van de carbidlamp. De eerste maakte dat gaslicht populairder werd als nooit eerder, ondanks het feit dat de gloeilamp al in opkomst. De tweede was met name van belang voor verplaatsbaar licht, zoals verlichting op fiets en auto's, maar werd ook gebruikt op plaatsen waar geen gasleidingen waren. Voor beiden gold dat ze een verhoogde lichtkwaliteit gaven door witgloeiend licht te bieden oftewel 'incandescentie'.


   

bec-auer.large.jpg

Affiche voor ' Bec Auer'  incandesente gloeikousjes. 1896

 

Het succes van gaslicht

In de jaren ’90 van de 19de eeuw werd op het gebied van witgloeiendheid of incandescentie eigenlijk nog het meeste resultaat geboekt met verschillende typen gasverlichting. Dat was eigenlijk een beetje verrassend omdat de aandacht destijds al sterk uitging naar de gloeilamp en ander elektrisch licht. Daarvoor bleek de tijd echter nog niet helemaal rijp.

De uitvinding van met name het gloeikousje bracht vanaf 1892 het gaslicht echter wél op een hoger plan wat betreft incandescentie. Men kreeg nu hoogwaardig 'gasgloeilicht' dat superieur was aan het relatief gezien nog zwakke 'gloeilicht' van de gloeilamp. Daardoor begonnen de hoogtijdagen van gaslicht pas echt.

 

De uitvinding van het gloeikousje

Het gloeikousje werd in 1885 al uitgevonden door de Oostenrijkse lichtspecialist Carl Auer von Welsbach. Het was echter nog niet meteen geschikt voor commercieel gebruik. Dat kwam omdat gloeikousjes worden gedrenkt in een chemisch middel en het bleek niet gemakkelijk de meest geschikte chemicaliën te vinden. pas in 1892 kwam er een bruibaar alternatief op tafel. Daarna kwam het gloeikousje volop in productie.

 

a860398a.large.jpg

Carl Auer von Welsbach

 

Wat verbeterde het gloeikousje nu precies? Aanvankelijk was gaslicht erg geel van kleur en bevatte het veel infrarood wat afbreuk deed aan de lichtsterkte. Door het gloeikousje werden er echter metaaloxyden in de gasvlam gebracht. Die brachten een reactie tot stand welke een veel krachtiger en witter licht tot gevolg had. Afgezien daarvan produceerden gaslampen bovendien minder rook en gaven straatlantaarns minder schaduwen af.

Om de metaaloxyden te produceren werd een stukje synthetisch weefsel in een chemische oplossing gedoopt en weer gedroogd. Dit was het gloeikousje. Werd dit in een brander gehouden, verbrandden de vezels en bleef er een soort netje van metaaloxyden achter.

Nadat het gloeikousje zo rond 1893 op de markt kwam, was het onderzoekswerk nog steeds niet gedaan. Verschillende onderzoekers, waaronder Auer von Welsbach zelf, zijn nog lange tijd bezig gebleven met het proces te verfijnen. Zij zochten bijvoorbeeld naar chemische oplossingen die nog beter werkten dan degene die werd gebruikt.

Gloeikousjes moesten zeer regelmatig vervangen worden, waardoor deze uitvinding zorgde voor een gloeikousjesindustrie door heel Europa. In Nederland ontstonden ook een aantal fabrieken, hoewel de fabricage ook een tijdje door thuiswerksters werd gedaan. In België echter ontstond een zeer grote industrie voor gloeikousjes, welke ook veel exporteerde en nog lang is blijven bestaan.

Lees hier meer over de geschiedenis van gaslicht.

 

De carbidlamp

De carbidlamp was een vorm van verlichting met behulp van een heel ander type gas dan reguliere gasverlichting. Ergens in 1899 of 1900 is hij op de markt gekomen. Dat gebeurde nadat het carbid zelf was uitgevonden, waarschijnlijk in 1892.

Carbid is de basis voor een brandstof die je krijgt wanneer je de cokes van steenkool in een elektrische oven versmelt met gebrande kalk. Als dit vervolgens in aanraking komt met water ontstaat er gas. Dat gas heet acetyleen.

Acetyleengas levert op zich helaas het nodige ontploffingsgevaar op, zodat men er niet meteen lampen mee kon maken. In 1895 ontdekte men echter dat je acetyleen veilig kunt gebruiken door het met lucht te mengen voordat het wordt ontstoken.

 

autolamp.large.jpg

Een carbid autolamp

 

Hierna ontwikkelde men speciale carbidlampen. Die hadden een reservoir waarin een blokje carbid zat en een reservoir met water. Het water liet men via een kraantje op het carbid druppelen, waarna het acetyleen ontstond. Dit werd vervolgens gedwongen om uitsluitend via de brander het reservoir te verlaten, waar het met de zuurstof werd vermengd. Achter een glazen deurtje in de lamp kon men het gas dan zien branden.

De lamp brandde erg goed met zeer wit en helder licht, hoewel dat afhankelijk was van de kwaliteit van de lamp en een goede afstelling van het kraantje.

Carbidlampen werden veel gebruikt als verlichting voor fietsen en auto’s. Er bestonden echter ook hele installaties die draaiden op acetyleengas. Deze werden doorgaans gebruikt op het platteland, waar geen leidingen waren voor regulier gas. Er bestond niet één vast systeem voor dergelijke installaties. Er werden zelfs honderden patenten afgegeven voor ontwerpen op dit gebied!

Lees hier meer over carbid en carbidlampen.

 

 

Bronnen

  • Devogelaere A. - 'Van gaslamp tot gloeilicht.' Kapellen 1987
  • Stokroos M. - 'Verwarmen en verlichten in de 19de eeuw.' Zutphen 2001
  • Linde van de A.  - 'Het oude licht: straatlantaarns en straatverlichting door de eeuwen heen.' Eindhoven 1980