Rond1900

Ontdek het Belle Époque!

rond1900.jouwweb.nl

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

Apparaten


Liften voor de Eiffeltoren

Direct nadat in 1889 de Eiffeltoren was gebouwd, deed zich een belangrijk probleem voor: wat voor liften ging men bouwen om mensen naar de eerste, tweede en derde verdieping te vervoeren. De oplossing van dat vraagstuk lag niet zonder meer voor de hand, aangezien er nog nooit liften waren gebouwd die naar zulke hoogtes moesten stijgen met de zware belasting van grote groepen mensen. Dat de Eiffeltoren ook niet echt een recht omhooglopend gebouw is, maakte de zaken nog lastiger.

Uiteindelijk kwamen er een aantal liftbouwers aan te pas om op verschillende plaatsen liften te bouwen. Zo kwam er in iedere hoekpilaar een lift naar de eerste en tweede verdieping en twee aparte liften van de tweede naar de derde verdieping. Dit werden allemaal hydraulische liften want dat was de enige manier om afdoende kracht te verkrijgen.

Naar de eerste en tweede verdieping

In de oost- en westpilaar kwamen liften van het Franse bedrijf 'Roux Combaluzier Lepape'. Dit waren op de toren afgestemde hydraulische liften. Helaas voldeden ze maar matig. Ze werden alweer vervangen in 1897 (west) en 1899 (oost). Er kwamen sterk verbeterde liften met extra stevige touwen van het bedrijf 'Fives-Lille' voor in de plaats. Opmerkelijk aan dit systeem was het gebruik van drie tegenwchten van elk 200 ton. 

In de zuid- en noordpilaar kwamen liften van 'Otis Elevator Company'. Deze hadden voor de gelegenheid zowel het hydraulische systeem als de gebruikte kabels flink verbeterd. Ze deden het een stuk beter dan de eerste liften in de andere pilaren, maar stelden teleur in vergelijking met de liften van 'Fives'Lille'. Otis probeerde nog om de liften extra vermogen te geven met elektrische motoren, maar dat was tevergeefs. Tenslotte werden ze verwijderd in 1900 (zuid) en 1913 (noord). Pas in 1965 kwamen er nieuwe liften voor in de plaats. In de jaren '80 van de 20ste eeuw kwamen er weer liften van Otis in beide pilaren.

Van de tweede naar de derde verdieping

Tussen de tweede en derde verdieping werden twee hydraulische liften gebouwd door 'Léon Edoux'. Deze liften zijn beroemd geworden omdat ze elkaars tegenwicht vormen, waardoor de een alleen maar kan stijgen als de ander daalt. Het systeem hierachter maakte wel dat iedere cabine maar de halve afstand kon afleggen, zodat passagiers halverwege van lift moesten wisselen. Dat was echter niet erg omdat men vanaf die plek van een een spectaculair uitzicht kon genieten. Er konden wel 65 mensen in de cabines van deze liften. Ze hebben nog tot 1982 dienst gedaan.

 

Liften en roltrappen rond 1900

Een nieuwe manier om mensen te verplaatsen

Minder traplopen. Dat leek in eerste instantie het belangrijkste voordeel van nieuwe elektrische apparaten als de lift en de roltrap. De mogelijkheden reikten echter verder en de sky bleek werkelijk the limit. Uiteindelijk zouden de nieuwe voorzieningen zaken mogelijk maken die voorheen niet bestonden. Door de lift kwam er hoogbouw, uitmondend zelfs in wolkenkrabbers. De roltrap maakte het moderne warenhuis mogelijk. Goederenliften tenslotte konden steeds zwaardere voorwerpen optillen.


 

Lift Eiffeltoren van Roux, Combaluzier en Lepape in 1889

 

De lift tot ±1880

Al sinds de Romeinse tijd bestonden er mechanisch werkende liften. Daar kwamen in latere tijden hydraulische liften bij, werkend met waterkracht. Al deze liften konden echter maar een beperkte hoogte aan en brachten vooral meer luxe dan de trap. Bovendien waren ze niet zo veilig. Als de kabel brak, konden er ernstige ongelukken gebeuren.

Dat veranderde in 1852 door Elisha Otis. Hij bedacht een veiligheidslift waarmee de ongelukken verleden tijd waren. Zijn lift had een valbeveiliging waar de lift aan bleef hangen als de kabel mocht breken. Dit systeem had getande geleiderails in de liftschacht. Als de kabel brak en de tegendruk wegviel, grepen de klauwen van de kooi in de rail en voorkwamen zo een val.

Deze lift werd een groot succes, wat leidde tot een bloeiend bedrijf voor de familie Otis, uiteindelijk bekend geworden onder de naam 'Otis Elevator Company'.

 

 Uitvinding van de tractielift

 Ondanks de veiligheidslift waren er nog wat vervelende problemen met liften. Zo waren er onhandig grote trommels nodig om de hijskabels mee op en af te winden. Tevens was er een ongelijke belasting van de trommelas en de kooigeleiders, wat maakte dat de lift zich schokkerig bewoog. Deze problemen werden in 1877 verholpen door de uitvinding van de tractielift door de mijnbouwingenieur Friederich Kroepe.

 Bij de tractielift lopen de hijskabels van de kooi over een elektrisch aangedreven schijf naar het tegewicht. Dit tegenwicht is zwaarder dan de liftkooi, zodat er minder energie nodig is om de lift aan te drijven. De trommels en ongelijke krachtverdeling waren hierdoor verleden tijd. De lift heeft bovendien buffers waardoor de cabine nooit ver voorbij de onderste of bovenste stopplaats kan lopen. Daarmee waren ook tractieliften veilig voor passagiers en monteurs.

  

 Elektrische lift 1908

 

De elektrische lift

De elektrische lift kon pas worden ontworpen na de uitvinding van de elektromotor. Deze kon zodanig worden aangepast, dat hij ondanks een relatief kleine omvang de zware liften toch wist op te trekken.

In 1888 waren het Charles en Norton Otis, zoons van de inmiddels overleden Elisha, die de eerste volwaardige elektrische lift op de markt brachten. Dat was nadat Siemens in 1880 een eerste patent op de elektrische lift had gekregen, maar deze nog niet wisten te produceren. In 1903 tenslotte volgde het meer definitieve liftontwerp, zoals wij dat nu nog kennen.

De liften van Otis konden veel meer hoogte aan dan andere liften en waren bovendien beduidend comfortabeler voor de passagiers dan hun voorgangers, die zich met het nodige geschud en gehobbel voortbewogen.

 

Magasin du Nord

Lift aan het 'Magasin du Nord' in Kopenhagen in 1907

 

Het belang van de lift

De lift van na 1903 zou een opmerkelijke rol gaan spelen in het stadse leven. Hij zou namelijk een ware revolutie helpen veroorzaken op het gebied van woningbouw. Serieuze hoogbouw met onder meer wolkenkrabbers, welke eerst ondenkbaar was, kwam nu binnen handbereik. De lift was niet de enige uitvinding die dit mogelijk maakte, maar het is duidelijk dat het zonder lift niet kon bestaan.  Hoogbouw, hoezeer het tegenwoordig ook wordt verketterd, bleek een zegen voor de leefomstandigheden van mensen. Door de hoogbouw groeide het aantal beschikbare vierkante meters woonruimte per persoon aanzienlijk. 

 

Liftdeuren

Een veilige lift wil nog niet zeggen dat de deuren ervan ook veilig zijn. De deuren zijn een heel eigen verhaal. Het probleem is dat zo'n deur echt alleen open mag als de lift stil staat en dat hij vaak open en dicht moet kunnen zonder steeds mankementen op te lopen.

In 1874 werd er echter ook op dit  punt een belangrijk patent toegekend, namelijk aan de Amerikaan J.W. Meaker. Hij bedacht een eerste systeem waarmee ook de deuren veilig open en dicht konden.

 

De Roltrap 

In 1897 wordt bij een attractie op Coney Island in New York de eerste werkende roltrap geïnstalleerd. Deze was ontworpen door Charles Seeberger. Hij werkte, niet geheel verrassend, voor de Otis Elevator Company. Toch wist in 1899 de Amerikaan Nathan Ames het patent op de roltrap te krijgen. Iets dat de gebroeders Otis er echter niet van weerhield om in 1900 op de Wereldtentoonstelling in Parijs de eerste commercieel bruikbare roltrap te presenteren.

 

Roltrap

De roltrap van Otis op de Wereldtentoonstelling van 1900

 

De belangrijkste functie van de roltrap was niet om mensen meer comfort te bieden. Waar het om ging was een groter aantal mensen in dezelfde tijd van de ene naar de andere verdieping te verplaatsen dan met een trap of lift mogelijk is. Dat bleek van belang voor nieuwe voorzieningen als het warenhuis en de metro, waar grote groepen mensen tegelijkertijd verplaatst moesten worden. Zonder roltrap zouden deze nooit zijn geworden wat ze nu zijn. 

 

 

Bronnen

  • J. Meidenbauer (red.) - 'Het grote boek van uitvindingen en ontdekkingen.' Lisse 2004
  • Wikipedia (www.wikipedia.nl) - 'Lift'/'Roltrap'/'Elisha Otis'
  • Wikipedia Engeland (en.wikipedia.org) - 'Eiffel Tower'
  • Volkskrant (www. volkskrant.nl) - 'Wat je niet wist over liften'