/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque

De uitvinding van de Vulpen

Lekvrij schrijven dankzij Waterman en Parker

Lewis Waterman en George Parker bevrijdden de mensheid in de jaren ’80 van de 19de eeuw van een grote irritatie: de lekkende pen. Het valt nu nauwelijks nog voor te stellen, maar al die tijd was het met name bij officiële documenten steeds weer een probleem deze netjes te krijgen en te houden. De geschiedenis van de pen begon rond 700, maar had bijna 12 eeuwen later nog steeds geen probleemloze methode opgeleverd. Zeker niet voor ongeoefende schrijvers. Een zeer geleidelijke weg van constant doorgevoerde verbeteringen leidde uiteindelijk echter toch tot de productie van betrouwbare vulpennen.


 

ganzeveer.large.jpg

Albert Anker - 'Der Gemeindeschreiber.' 1874. In deze tijd was gebruik van een ganzenveer nog steeds gewoon.

 

De ganzenveer: het begin van de pen

Het idee van een pen die kan schrijven doordat hij in inkt wordt gedoopt, ontstond ergens rond 700 met de ganzenveer. Al werden er ook veren van andere vogels gebruikt. De 'pennen' van deze veren zogen zich vol als je ze in de inkt doopte, zodat je met het scherp gemaakte uiteinde kon schrijven. Dat werkte niet optimaal en vroeg de nodige kunde van de schrijver. 

Toch zou er gedurende een zeer lange tijd geen alternatief beschikbaar komen. Nog tot in de 19de eeuw werden ganzenveren gebruikt om mee te schrijven.

 

De eerste metalen pennen

Dat nam niet weg dat men door de eeuwen heen bleef zoeken naar een goed  alternatief, doorgaans in de vorm van metalen pennen. Daarbinnen waren twee mogelijkheden:

• Vulpennen. Dat wil zeggen pennen met een eigen inktreservoir. Daarbij gebruikte men aanvankelijk ook losse penpunten. Pas in de 19de eeuw kwam de vaste penpunt in beeld.

• Kroontjespennen. Hierbij staan houder en penpunt los van elkaar en kun je de penpunt in de houder bevestigen. De pen moet daarbij in een potje met inkt worden gedoopt, net als de ganzenveer.  De houder is niet van metaal, maar van goedkopere materialen als hout , been of soms ook glas.

Wanneer er voor het eerst metalen pennen werden gemaakt, is niet duidelijk. De Kalief van Maghreb lijkt al in de 10de eeuw een soort van vulpen besteld te hebben, al is het niet bekend hoe deze er uitzag. In ieder geval beschrijft Nicolas Bion, instrumentmaker van de Franse Koning, een vulpen in een verhandeling uit 1709. Op basis daarvan wordt vaak aangenomen dat Bion deze pen zelf had ontworpen, maar dat is niet zeker.  

Aanvankelijk werden pennen, ongeacht het type, met de hand gemaakt en was het metaal dat voor de penpunt werd gebruikt niet zelden goud. Daarom waren ze duur en waarschijnlijk vrij zeldzaam.

Dat was voor het grootste gedeelte van de mensen overigens geen werkelijk probleem, want die konden toch niet lezen of schrijven. Hoewel er vermoedelijk een wisselwerking bestond tussen duur schrijfgerei enerzijds en analfabetisme anderzijds. 

 

lettre.large.jpg

 Jean Béraud - 'La Lettre.' 1908

 

Massaproductie van kroontjespennen

In 1822 vond er in het Engelse Birmingham een belangrijke omslag plaats in de geschiedenis van de pen. Daar ging ene John Mitchell namelijk over tot het machinaal produceren van metalen pennen in de vorm van kroontjespennen. Hij dacht een gat in de markt te zien voor goedkope pennen en had groot gelijk. Zijn bedrijf had al snel succes.

Dat leidde ertoe dat zijn broer William Mitchell een eigen pennenfabriek opende, ook in Birmingham. En hij was niet de laatste. Binnen enkele tientallen jaren stond Birmingham vol met fabrieken die wereldwijd kroontjespennen verkochten. Het werd daarmee het onbetwiste hart van de internationale pennenindustrie.

In 1842 kwam er tenslotte ook een fabriek in Duitsland. Bovendien besloten Britse fabrikanten van schrijfgerei  de moordende concurrentie in eigen land te ontvluchten en (met succes) hun geluk te beproeven in de Verenigde Staten.

Het positieve gevolg van de massaproductie van kroontjespennen was dat schrijfgerei nu beschikbaar en betaalbaar was voor iedereen. Dat heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan de grote afname van analfabetisme in de loop van de 19de eeuw.

 

Werking van de metalen pen: capillariteit

Een metalen pen schrijft dankzij de zogeheten capillaire werking.  Dat is een natuurkundig verschijnsel dat ervoor zorgt dat vloeistof, zolang het maar door een afdoende smal buisje stroomt, zichzelf verplaatst. Dit zonder hulp en soms zelfs in weerwil van externe krachten zoals de zwaartekracht.

Dit verschijnsel ontstaat door een interactie op moleculair niveau tussen de vloeistof en vaste oppervlakten. Als een buisje of kanaaltje maar dun genoeg is, zal de combinatie van oppervlaktespanning en adhesie (aantrekkende krachten) tussen de vloeistof en de vloeistofhouder ervoor zorgen dat de vloeistof wordt opgetild. Hoe fijner het buisje, hoe hoger de vloeistof stijgt.

Door van dit principe gebruik te maken bij metalen penpunten, kan er een kleine hoeveelheid inkt in de pen blijven zitten om mee te schrijven. De pennen bezitten daartoe dus een smal kanaaltje. Zonder dit kanaaltje zou er geen inkt in de pen blijven zitten, maar zou die zo van de penpunt afdruppelen.

  

schrijvendeman.large.jpg

Thomas Eakins - 'The Writing Master.' 1882 De schoolmeester gebruikte zo te zien verschillende typen pen.

  

Lekken en de dosering van de inkt

Of een metalen pen gaat lekken is volledig afhankelijk van de juiste dosering van de inkt. Met name als er teveel inkt in de pen komt gaat het mis. Als er te weinig inkt in de pen komt, schrijft deze echter niet goed. Helaas valt het daarom in de praktijk niet mee om de juiste dosering van inkt te regelen.

Binnen dit kader hoeft een kroontjespen overigens niet te lekken. Een handige en geoefende schrijver zal het (meestal) weten te voorkomen. Maar dat was lang niet iedereen. Bovendien moet een kroontjespen steeds opnieuw weer in de inkt worden gedoopt. Om dat echt iedere keer goed te doen is zelfs voor een ervaren schrijver wat veel gevraagd.

Vandaar dat er na het ontstaan van de metalen pen al snel behoefte kwam aan een gereguleerde dosering van de inkt middels een pen met een inktreservoir. Hierdoor zou het steeds weer moeten dippen in en doseren van de inkt overbodig worden. Dit was het idee achter de vulpen.

 

Eerste patenten op de vulpen

Zoals gezegd bestond het basisprincipe van een pen met eigen inktreservoir al vrij lang. Echter, veel van deze bestaande pennen waren niet betrouwbaar. Dat kwam omdat de dosering van de inkt ook hier niet goed verliep. Lange tijd was de inkt zelf echter ook een probleem. Deze had geen bovenmatig goede kwaliteit had en klonterde vaak. Daarom diende er nog veel verbeterd te worden voordat de vulpen op grote schaal bruikbaar werd.

In 1827 werd er in dit kader een eerste octrooi verleend op een vulpen. Dat gebeurde door de Franse overheid die een patent uitgaf op een vulpen ontworpen door de Roemeense politieke activist en wetenschapper Petrarche Poenaru. Die had het zo druk met het maken van notities dat hij omhoog kwam te zitten om een sneller en beter werkend schrijfmiddel. Er zat echter niets anders voor hem op dan er zelf eentje te maken.

Vernieuwend aan deze pen was het feit dat hij werkte met vervangbare inktpatronen Wat er verder van deze pen is geworden is echter niet duidelijk.

 

poenaru2.large.jpg

Petrarche Poenaru

 

Vervolgens kreeg in 1848 de Amerikaan Azel Storrs Lyman een patent op een vulpen waarbij de punt vastzat aan de houder. Dat was tot dusverre ongebruikelijk, maar duidelijk een zeer welkome verbetering.

 

Op weg naar de lekvrije vulpen

Ondanks het feit dat uitvinders door de hele 19de eeuw heen claimden de lekvrije vulpen te hebben bedacht, ging de zoektocht naar een dergelijk schrijfgerei gestaag voort. Bestaande vulpennen bleven de naam houden onbetrouwbaar te zijn en toch te lekken. 

Uiteindelijk waren er drie andere uitvindingen nodig om de weg naar een echt betere pen mogelijk te maken. Dat waren:

  • Gevulcaniseerde of ‘harde’ rubber (Charles Goodyear 1839).
  • Gouden pennen met een punt van iridium.
  • Betere inkt die veel minder klonterde.

Vanaf 1950, nadat al deze verbeteringen hadden plaatsgevonden, nam het aantal octrooien dat werd uitgegeven op vulpennen fors toe.

Dat leverde vulpennen op die werkten met een rubberen vulzak die bedienbaar was met een hefboompje.  De extra harde en dikkere schrijfpunt van iridium zorgde ervoor dat de punt minder snel sleet en een betere schrijflijn produceerde dan andere penpunten. Door de klontvrije inkt werd de capillaire werking tenslotte een stuk kansrijker, aangezien de malle buisjes die daarvoor nodig waren nu niet meer zo snel verstopt raakten.

 

patentwaterman2.large.jpg

Het patent van Lewis E. Waterman

 

Waterman

En toch was er nog steeds geen pen bij die echt tot tevredenheid stemde. Volgens de anekdote merkte verzekeringsagent Lewis Edson Waterman (1837-1901) dat aan den lijve toen hij een klant een belangrijk contract wilde laten ondertekenen. De door hem gekochte vulpen besmeurde het hele contract en Waterman raakte zijn klant kwijt aan de concurrent. Daarop ging hij zelf aan de slag om een beter exemplaar te maken.

Een jaar later, in 1884, kreeg hij een patent op een verbeterde versie van de vulpen. Zijn belangrijkste vernieuwing  was het aanbrengen van kleine luchtgaatjes in de penpunt. Hierdoor kwam er meer zuurstof bij de inkt, wat in belangrijke mate ten goede kwam aan de capillaire werking. Ook zorgde hij ervoor dat het inktreservoir lekvrij bleef.

 

waterman2.large.jpg

Lewis Edson Waterman

 

De pen van Waterman was dus bij lange na niet de eerste vulpen. Zelfs het idee dat het de eerste 'praktische' vulpen was, zoals het concern Waterman graag mag stellen, wordt door sommigen betwist.  Niettemin werd deze vulpen een groot commercieel succes, wat je van al zijn voorgangers niet kunt zeggen.  Dat doet vermoeden dat hij wel degelijk veel minder lekte dan andere pennen die op dat moment op de markt waren.

Daarom mag deze pen wel degelijk tellen als de eerste vulpen die geschikt was voor algemeen gebruik. Al was Lewis Waterman nog meer schatplichtig aan zijn voorgangers dan de meeste andere uitvinders al niet waren.

 

watermanad.large.jpg

Advertentie Waterman uit 1919

 

Parker

Perfect was de Waterman echter toch ook niet, want de vulpen was nog steeds niet uitontwikkeld. In 1889 kreeg George Safford Parker namelijk ook nog een patent voor een aantal verbeteringen aan de vulpen. Hij was een telegrafist die niet rond kwam van zijn salaris en daarom als bijbaan pennen ging verkopen en repareren.  Daarbij kwam hij nog zoveel onvolmaaktheden tegen dat hij uiteindelijk besloot een eigen model te bouwen.

 

parker2.large.jpg

George Safford Parker

 

Net als de pen van Waterman werd ook die van Parker een commercieel succes. Sterker nog, het bedrijf dat George Parker zou oprichten werd al vrij snel wereldleider op het gebied van pennen.

 

  

Bronnen

  • Jack Challoner (red.) - '1001 Uitvindingen die de wereld veranderd hebben." Kerkdriel 2010
  • en.wikipedia.org - 'Dip pen'/ 'Fountain pen'/ 'Petracrhe Poenaru'.
  • nl. wikipedia.org - 'Vulpen'/ 'Ganzenveer'/ 'Capillariteit'.
  • www.vintagepens.com - 'Who invented the fountain pen?'
  • www.calibremagazine.com - 'A Quick History of Fountain Pens.'

NB: Alle websites geraadpleegd op 23 september 2013.