Rond1900

Ontdek het Belle Époque!

rond1900.jouwweb.nl

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

Vervoer


     

Uitvindingen vervoer rond 1900

De transportrevolutie zet door 

Als er één gebied was waarop de Industriële Revolutie zijn weerslag heeft gehad, was dat wel op het gebied van vervoer. Er kwamen tal van nieuwe soorten vervoer bij, oude vormen van vervoer namen enorm in volume toe en de benodigde infratsructuur werd uitgebreid op een schaal die eigenlijk onvoorstelbaar is. En dit alles in de relatief gezien bijzonder korte periode van een dikke eeuw. Het gevolg is dat we zeer terecht zijn gaan spreken van een 'transportrevolutie'. Daarbij is het zo dat de uitvindingen die in dit hoofdstuk worden besproken zowel de oorzaak als het gevolg kunnen zijn van deze ommekeer. 


 

Spittelmarkt Berlijn 

Paul Hoeniger - ' Spittelmarkt' in Berlijn. 1912

 

Vervoersmogelijkheden tot 1800

Tot aan de uitvinding van de stoommachine waren de mogelijkheden voor mensen om zichzelf of hun goederen te verplaatsen beperkt. Vervoer ging:

  • Te voet (meestal).
  • Met lastdieren, al dan niet met een kar of koets daarbij.
  • Per boot of schip, waarbij deze geroeid, gezeild of geboomd konden worden.
  • Per trekschuit, waarbij een platbodem voort werd getrokken door een paard op de waterkant.
  • Per heteluchtballon ( maar dat was een incidentele kwestie).

Er was door de eeuwen heen wel eens een uitvinding die een bepaalde vorm van vervoer vergemakkelijkte, maar vervolgens moest men het daar dan weer decennia of zelfs eeuwen mee doen.

 

Vervoer 1800-1870:  een nieuwe infrastructuur

Na 1800 veranderde er veel dankzij de industrialisatie. Dat had in eerste instantie alles met een exploderende behoefte aan goederentransport. Dat had de volgende redenen:

  • Stoommachines moesten worden voorzien van grote hoeveelheden kolen om te kunnen werken.
  • De nieuw geproduceerde goederen moesten worden getransporteerd naar hun eindbestemming.
  • Toen de spoorwegen en kanalen steeds meer goederen tegen een redelijke prijs konden verstouwen, nam ook de industrialisatie weer verder toe.

Dankzij de uitvinding van de stoommachine konden er echter belangrijke nieuwe transportmogelijkheden worden gecreëerd, namelijk de trein en het stoomschip. Deze nieuwe vormen van vervoer konden echter niet bestaan zonder dat daar de infrastructuur op werd aangepast. De aanleg van een spoorwegennet en van nieuwe waterwegen werd noodzakelijk.

Om allerlei zakelijke belangen te ondersteunen moesten ook personen zich steeds beter kunnen verplaatsen tussen belangrijke steden in. Ook hier speelden de spoorwegen een belangrijke rol. Verder werden er goede, verharde wegen aangelegd tussen de steden. Dat was in eerste instantie bedoeld om vervoer per koets een stuk beter te laten verlopen.

De opkomst en explosieve groei van zowel het gebruik van de nieuwe vervoersmiddelen als de aanleg van de bijbehorende infrastructuur aan wegen, spoorwegen en waterwegen wordt aangeduid als de 'transportrevolutie'.

 

Monet goederentrein

Claude Monet - 'De goederentrein', 1872. De stoom uit de trein vermengd zich met de rook uit de fabrieksschoorstenen.

 

Vervoer vanaf 1870: ontsluiting personenvervoer

Britse historici laten deze transportrevolutie meestal rond 1880 eindigen, omdat toen de infrastructurele aanpassingen veelal waren volbracht. Echter, op het gebied van vervoersmiddelen lijkt de transportrevolutie pas goed te beginnen na 1870. Vooral op het gebied van personenvervoer zijn de vernieuwingen dan nauwelijks nog bij te bij te benen. Daarbij zijn vier belangrijke bronnen van motivatie aan te wijzen:

  • Het vervoer was in onmogelijke mate afhankelijk geworden van paarden. Dat gold voor personenvervoer bijna helemaal en voor het goederenvervoer nog gedeeltelijk. Paarden waren echter bijzonder duur in onderhoud. Ze aten veel, en moesten worden gestald en verzorgd in stallen met een uitgebreide staf aan personeel.
  • De behoefte om het platteland beter te ontsluiten nam zienderogen toe. Ook hier bracht de tram uitkomst, net als het zogenaamde 'lokaal spoor', dat een sterk vereenvoudigde vorm van treinverkeer was.
  • Steeds meer mensen wilden ver kunnen reizen. Dat kon zijn om zaken te doen of voor het plezier, maar bijvoorbeeld ook om te emigreren naar verre streken als de VS, Canada of Australië. In dit kader kreeg men ook behoefte aan min of meer regelmatige lijndiensten. Daarin werd vanaf 1900 voorzien door de grote oceaanstomers en iets later ook door enorme zeppelins, waarmee het eerste serieuze luchtverkeer een feit was.
  • Het belangrijkste was echter dat zowel op zakelijk als persoonlijk gebied de behoefte aan vervoersmogelijkheden in de stad enorm in toenam. Daarop volgt hieronder nadere toelichting.

 

Personenvervoer binnen de stad vanaf 1870

Vanaf ongeveer 1870 verschoof de aandacht grotendeels van het transport van goederen en mensen over lange afstanden naar het vervoer van personen in en naar de stad. Dat kwam grotendeels door het ontstaan van een nieuw type mens, namelijk de forens. Door een wisselwerking tussen het ontstaan van de moderne stad en de ontwikkeling van nieuwe vervoersmiddelen nam het aantal forensen in en rond de stad bovendien rap toe.

 

Baluschek treinstation

Hans Baluschek - 'Großstadtbahnhof', 1904.

 

Omdat steden steeds meer groeiden wilden meer en meer bedrijven, waaronder moderne kantoren en warenhuizen, zich in de stad vestigen. Deze alsmaar aanzuigende hoeveelheid activiteit en werkgelegenheid binnen de stad leidde tot een snel toenemende vraag naar nieuwe mogelijkheden voor vervoer. Tenslotte kon niet iedereen meer op loopafstand van zijn of, ook steeds vaker haar, werk wonen. Bovendien moesten ook zakenpartners de bedrijven goed kunnen bereiken.

Uiteindelijk werd er zo goed voorzien in de vraag naar stadsvervoer dat de mogelijkheden om aan de rand van de stad te gaan wonen steeds beter werden, waardoor meer mensen besloten om ook daadwerkelijk 'buiten' te gaan wonen. Als gevolg daarvan ontwikkelden de buitenwijken zich tot grote woongebieden, waarin vervolgens nog meer mensen wilden wonen.

Hierna werd druk stadsverkeer een niet meer weg te denken fenomeen in de stedelijke samenleving.

Bij het op gang komen van deze ontwikkeling was bijna alle stadsvervoer echter nog afhankelijk van paarden; koetsen, omnibussen en paardentrams werkten er allemaal mee. Deze situatie was, zoals gezegd, niet te handhaven en dus moesten er alternatieven komen die geen gebruik maakten van lastdieren. Dat zou tot een groot aantal uitvindingen leidden op twee verschillende terreinen, namelijk op het gebied van individueel personenvervoer als op het gebied van openbaar stadsvervoer. 

 

Individueel vervoer

Dit was eigenlijk een volledig nieuwe concept in de geschiedenis: mensen die zich op eigen houtje konden verplaatsen met behulp van een vervoersmiddel zonder dat daar de spierkracht van mensen of dieren voor nodig was. Er kwamen twee mogelijkheden:

  • De fiets werd van een sportattribuut voor sterke mannen omgebouwd tot een serieus transportmiddel voor jong en oud, man en vrouw.
  • Er kwam gemotoriseerd vervoer in vorm van auto’s en motoren, welke kort na elkaar werden uitgevonden.

 

 Op de hoge bi naar je werk. In de Verenigde Staten kwam dat veel voor.

 

Openbaar vervoer

Tot ongeveer 1900 bleef het publieke transport in de steden nog behelpen, want feitelijk kwam er alleen een stoomtram als redelijk alternatief voor alle paardenvervoer. Dat kwam omdat gemotoriseerd vervoer nog moest worden uitgevonden en elektrisch vervoer moeilijk lag wegens het ontbreken van een leidingnet.

Vanaf 1900 veranderde echter alles en wel om de volgende redenen:

  • De uitvinding van de elektrische tram, vlak voor de eeuwwisseling, motiveerde veel steden om de aanleg van een elektriciteitsnet eindelijk ter hand te nemen. Hierna kwam ook de weg vrij voor de metro. In sommige steden werden bovendien monorails gebouwd.
  • Gemotoriseerd vervoer werd mogelijk. Plannen voor de autobus lagen hierna snel op de tekentafels.

 

Conclusie

Gedurende de 19de eeuw, maar vooral tijdens het Belle Époque, werd dus zowel ter land, ter zee als in de lucht het verkeer volledig ontsloten. Dit alles ging samen met een metershoge stapel aan octrooien. Octrooien voor nieuwe voertuigen die werkten, voertuigen die niet werkten, verbeteringen aan reeds bestaande voertuigen of nieuwe assecoires voor bestaande voertuigen. Kijk bij de rubrieken verbonden aan deze pagina voor een nadere specificatie van uitvindingen op transportgebied. 



 

Bronnen

  • Filarski R. en Mom G.  - 'Van transport naar mobiliteit. Deel 1: De Transportrevolutie (1800-1900).' Zutphen 2008
  • Blom Ph. - 'De duizelingwekkende jaren. Europa 1900-1914.' Amsterdam 2010