/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Uitvindingen » Speelgoed

Uitvindingen speelgoed rond 1900

Techniek krijgt vat op speelgoed

Het is wellicht niet het eerste gebied waar men aan denkt in relatie tot het onderwerp uitvindingen: speelgoed. Tenslotte is het niet meteen een eerste levensbehoefte en wordt er weinig maatschappelijk belang aan gehecht. Zeker in Nederland, waar speelgoed relatief gezien een erg lage status heeft. Dat is niet altijd terecht. Af en toe hebben ook uitvindingen op het gebied van speelgoed grote invloed gehad. Soms hebben ze de weg bereid voor andere uitvindingen (meestal van technische aard) en/of hebben ze de manier waarop kinderen werden opgevoed en leefden sterk beïnvloed. Er is wel een verschil tussen spullen die het spelen met techniek mogelijk maakte en speelgoed dat gemaakt kon worden dankzij de techniek.


 

toyseller.large.jpg

David Friston - 'The Toy Seller'. rond 1880 (?)

 

Spelen met techniek 

Gedurende de hier besproken periode was er het nodige te doen over de invloed die de techniek kreeg op speelgoed en de kinderen die ermee speelden. Niet iedereen was daar blij mee. Veel mensen beklaagden zich over hoe het nieuwe speelgoed de jeugd tot in huis zittende bleekneusjes maakte. Praktisch vergelijkbaar dus met veelgehoorde hedendaagse klachten over (spel)computers. Evengoed zou dit ook destijds de vooruitgang niet bepaald afstoppen.

De eeuwwisseling werd echter een belangrijk markeringspunt binnen deze discussie. In het kielzog van een groeiende groep pedagogen begon men te begrijpen dat het spelen met techniek van wezenlijk belang was voor het kind. Jong geleerd was immers oud gedaan. Een kind moest al op jonge leeftijd met techniek leren omgaan, omdat het anders als volwassene de ontwikkelingen niet meer bij kon benen.

Het gevolg was een aantal uitvindingen, waar met name jongens graag mee speelden. Zo kwam er in de tweede helft van de 19de eeuw veel stoomspeelgoed op de markt. Dat waren miniaturen van stoommachines of van stoomlocomotieven, eventueel met wagons. In de jaren '90 was dit speelgoed buitengewoon populair.

 

marklin.large.jpg

Franse advertentie voor Märklin stoomtreinen.

 

Ook andere vormen van mechanisch werkend speelgoed waren geliefd. Niet zelden waren ook dat miniaturen van grotere apparaten of machines, opvallend vaak uitvoeringen van voertuigen. 

Gedurende ongeveer de laatste twee decennia van de 19de eeuw kwamen er steeds meer vindingen die ervoor zorgden dat kinderen konden spelen mét techniek. De meest interessante uitvindingen op het gebied van technisch speelgoed waren:

  • 1887: de elektrische monorail. 
  • 1891: de eerste modeltreinbaan (met veermechanisme) door Märklin.
  • ±1900: de eerste elektrische modeltrein.
  • 1901: Meccano door Frank Hornby.

Lees meer over de geschiedenis van technisch speelgoed in het artikel: Technisch speelgoed tot 1914.

 

meccanoeiffeltower1913b.large.jpg

Lang erg populair: Meccano modellen van de Eiffeltoren. Deze is uit 1913.

 

Nieuw speelgoed dankzij techniek

Vanzelfsprekend kwam er ook nieuw speelgoed op de markt dat wel werkte met nieuwe technieken, maar dat voor de bediening geen speciale vaardigehden vroeg. De technische vooruitgang maakte in dat geval gewoonweg dingen mogelijk die voorheen niet konden. Daarbij moet voor de volledigheid worden opgemerkt dat mechanisch speelgoed dat opgewonden kon worden met een veer al geruime tijd bestond.

Een vorm van speelgoed waar veel om te doen is geweest was de sprekende en/of bewegende pop. Het moge duidelijk zijn dat het een droom was voor veel meisjes om een pop te hebben die echt kon bewegen en zelfs praten. Ongeveer sinds de helft van de 19de eeuw werd daar dan ook moeite voor gedaan, al schoot dat aanvankelijk maar matig op.

Echt schot kwam er in de sprekende pop toen Edison zelf zich ermee ging bemoeien. Dat gebeurde nadat hij in 1877 de fonograaf had uitgevonden. Daarna hoefde hij deze alleen maar zien te verkleinen om in een pop te passen. In 1878 was dat al afdoende gelukt om het patent aan te vragen, al kwam zijn 'fonografische pop' pas in 1889 grootschalig op de markt. Daarna verzeilde hij, zoals wel vaker, in een heftige strijd met concurrenten die zijn patenten wisten te omzeilen. Daardoor kwamen er in de jaren '90 nog tal van andere pratende poppen op de markt. De bekendste daarvan was de 'Bébé Phonograph' uit 1893, gemaakt door de beroemde Franse poppenfabrikant Jumeau.

 

fonografische-pop.large.jpg

Edisons fonografische pop uit 1878 met opwindmechanisme.

 

Bij bewegende poppen ging de ontwikkeling trager en in meer stappen. Opwindpoppen bestonden nog niet zo lang als ander speelgoed met een veer, omdat men het mechanisme niet afdoende wist te verstoppen. In de tweede helft van de 19de eeuw komt de fabricage van dergelijke poppen echter toch op gang. Daarna gaat het snel: 

  • In de jaren '80 kwam Jumeau met een geheel nieuw poppenlijf dat de ledematen getrouwer deed bewegen. Dit werkte met kogelgewrichten en elastieken en het zou nog lang gebruikt worden.
  • Hierna komen er poppen die konden lopen, zonder dat daar een specifieke uitvinder voor verantwoordelijk werd. 
  • Rond de eeuwwisseling zijn er dan al poppen die konden kruipen of zelfs zwemmen.

Lees meer over de geschiedenis van de pop in het artikel: Speelgoedpoppen in de 19de eeuw.

 

 

Bronnen

  • Bartholomew Ch. - 'Mechanisch speelgoed.' Alphen a/d Rijn 1979
  • Renaud W. F. - 'Wereldleed en kindervreugd. Speelgoed voor de Nederlandse markt, 1860-1960.' Arnhem 1999
  • Vries L. de - 'Knotsgekke uitvindingen van de 19de eeuw.' Houten 1988
  • Wikipedia Engeland (www.en.wikipedia.org) - 'Frank Hornby'