/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Uitvindingen » Apparaten

Elektrische apparaten rond 1900

Ongekende mogelijkheden voor nieuwe uitvindingen

Elektriciteit was ruim een eeuw na de ontdekking ervan nog steeds een groot wonder. Dat de mogelijkheden die deze geheel nieuwe brandstof bood groot waren, voelde men goed aan. Uitvinders en wetenschappers wilden niets liever dan de geheimen van elektriciteit verder ontrafelen en toepassingen vinden voor het dagelijkse leven. De negentiende eeuw kende echter roerige tijden, waardoor de ontwikkeling van elektrische apparaten het nodige oponthoud kende. Halverwege de jaren '70 kwam er echter een omslag, waarna het opeens snel ging.


 

477px-dawnofthecenturymarchtwosteppaull.large.jpg

'Dawn of the Century'. 1900 - Bladmuziek voor de mars en de two-step, gepubliceerd door E.T. Paull. Het toont een allegorische vrouw die een standaard vasthoudt die duidelijk maakt dat ze de 20ste eeuw representeert. Ze staat op een wiel met vleugels, wat vooruitgang symboliseert. Ze heeft een gloeilamp op haar hoofd en wordt omringd door eigentijdse uitvindingen. Daaronder zijn een typemachine, telegraaf, elektrische tram, dynamo, motor, telefoon, naaimachine, camera, drukpers, locomotief en eerste type auto. Het is duidelijk hoe groot het aandeel van elektrische producten inmiddels is geworden.

 

Oponthoud voor elektrische uitvindingen

Nadat Alessandro Volta in 1800 het principe van de batterij had uitgevonden, werd elektriciteit een toepasbare vorm van energie. Het was echter een bron van energie die zo wezenlijk verschilde van iedere andere bekende brandstof, dat men al snel vermoedde dat deze heel wat mogelijk zou maken dat tot dusverre ondenkbaar was gebleven. En zo werden gedurende de eerste decennia van de 19de eeuw inderdaad de eerste uitvindingen gepatenteerd. Al bleef het vaak bij zaken die alleen werkten in een laboratoriumopstelling, zoals bijvoorbeeld de booglamp die in 1810 al werd uitgevonden door sir Humphrey Davy.

Een eerste belangrijke uitvinding die werkte op basis van elektriciteit en ook echt zijn weg in de maatschappij vond was de telegraaf, die gedurende de jaren '30 werd ontwikkeld. Deze werd een dermate groot succes, dat het in de lijn der verwachtingen lag dat vele andere elektrische apparaten snel zouden volgen. Dat gebeurde uiteindelijk niet om de volgende drie redenen:

  • Door politieke instabiliteit wilden geldschieters niet investeren in nieuwe producten.
  • Door het ontbreken van een elektriciteitsnet had het bedenken van huishoudelijke apparaten nog niet veel zin, omdat deze slechts in beperkte mate verkocht konden worden.
  • Voor veel toepassingen was het nodig dat eerst de elektromotor werd uitgevonden, omdat oudere vormen van aandrijving te groot en omslachtig waren.

Hieronder volgt een toelichting op deze oorzaken.

 

 

generator1900.large.jpg

Grote elektrische generator 1900

 

Roerige jaren

Het midden van de negentiende eeuw was een roerige tijd. Er was veel oorlog en crisis in de wereld, met als dieptepunt de jaren '60. De Verenigde Staten raakten verwikkeld in de Burgeroorlog en in Europa was het met name roerig in het oosten waar het Duitse Rijk bezig was te ontstaan.  

Beleggers en financiers waren als gevolg hiervan erg behoudend met het doen van investeringen. Met name in de VS werd de geldkraan als gevolg van de Burgeroorlog ferm dichtgedraaid. Technisch en wetenschappelijk onderzoek kwam praktisch stil te liggen, terwijl Amerika toen eigenlijk al de leidende natie was op dit punt.

Het was overigens niet zo dat er geen geld was om te investeren. Het was meer zo dat men geen enkel risico durfde te nemen. Daarom kwam er alleen geld vrij voor het verbeteren van bestaande producten en niet of nauwelijks voor compleet nieuwe concepten.

Dat was met name funest voor de ontwikkeling van elektrische apparaten omdat er op dat punt naast de telegraaf nog geen producten waren die men kon verbeteren.

De omslag kwam halverwege de jaren '70. Hij werd ingeluid door de uitvinding van de telefoon in 1876, een apparaat dat in het verlengde lag van de telegraaf.  Hierna was het hek alsnog van de dam. Onder leiding van Edison en zijn mannen zou vanaf toen het ene na het andere elektrische product het licht zien.

 

stclaudedumainpoincy2.large.jpg

Paul Poincy - 'St. Claude and Dumaine Streets, Fabourg Tremé.' New Orleans 1895. De elektriciteitspalen kondigen de nieuwe tijd aan. 

 

Het ontbreken van elektriciteitsnetten

De meeste mensen konden niet beschikken over stroom. Elektriciteitsnetten en bijbehorende centrales bestonden nog niet. Wie elektriciteit wilde moest daarvoor een persoonlijke generator aanschaffen. Dit was logischerwijs erg duur. Alleen bepaalde instellingen en zeer rijke huishoudens hadden een eigen voorziening. Soms waren er generatoren waarop een heel blok huizen was aangesloten. Het bleef echter bij speldenprikken links en rechts.

Dat maakte het veelal niet lonend om elektrisiche apparaten te produceren. Men zou veel te weinig exemplaren kunnen verkopen. Met andere, eveneens tamelijk nieuwe, brandstoffen als petroleum en gas was men voorlopig beter af. Veel ideeën moesten in de ijskast (inclusief die van de koelkast zelf), totdat er een betere elektriciteitsvoorziening was. 

Deze begon vorm te krijgen gedurende de eerste helft van de jaren '80. Lange tijd was de geleverde energie echter nog staads maar genoeg voor relatief kleine gebieden. Pas rond de eeuwwisseling kwamen er grotere centrales voor veel grotere delen van een stad. dat was toen nodig om elektrische trams te kunnen laten rijden. 

 

De elektromotor

Bij veel producten is het gewicht van de aandrijving van groot belang. Een lift bijvoorbeeld kan niet zoveel verdiepingen aan met een aandrijvingsmechanisme van tientallen kilo's. De kunst was een lichtgewicht aandrijving te vinden die toch de nodige paardenkracht aankon. Dit lukte met de komst van de elktromotor.

De ironie wil dat de eerste elektromotoren eigenlijk al in de jaren '30 werden uitgevonden, maar een beetje in de vergetelheid zijn geraakt door het gebrek aan interesse dat zou volgen. Daarom komt het idee pas weer bovendrijven als de Belgische uitvinder Zénobe Gramme in 1873 zijn op elektromagnetisme geënte dynamo ontwerpt. In 1888 komt er echter pas een goed toepasbare 'inductiemotor' dankzij Nikola Tesla.

 

746px-tesla-colorado.large.jpg

Laboratorium van Nikola Tesla in Colorado Springs in 1900

 

De omslag

De omslag kwam tenslotte halverwege de jaren '70. Hij werd ingeluid door de uitvinding van de telefoon. Hierna kwam elektriciteit weer volop in de aandacht door de volgende redenen: 

  • Het succes van de telefoon deed investeerders weer hoop krijgen. Zoveel hoop dat het investeren in uitvindingen zelfs een geliefde geldbesteding werd. 
  • Thomas Edison wilde zo graag zijn gloeilamp, en later ook zijn andere uitvindingen, tot een commercieel succes maken dat hij vol inzette op het ontwikkelen van zowel generatoren als elektriciteitsnetten.
  • De elektromotor werd steeds beter toepasbaar, wat een heel scala aan nieuwe apparaten mogelijk maakte.

Het hek was nu officieel van de dam. Het elektrische tijdperk kon beginnen.

 

De impact van elektrische apparatuur

Elektrische apparatuur verkleinde de afstand tussen hogere en lagere klassen in de maatschappij. Voor het bestaan van allerhande elektrische hulpmiddelen hadden arbeiders, dagloners en bedienend personeel zwaar en afmattend werk. Ze liepen de hele dag te sjouwen, te sjokken en te puffen. Het verschil tussen hun leven en dat van diegenen voor wie ze werkten was daardoor zeer groot.  Zij hadden immers totaal geen tijd of energie over voor bezigheden die konden bijdragen tot hun  persoonlijke ontwikkeling.

Dat veranderde significant door de komst van apparatuur en machines. Ook het dienende deel van bevolking hield nu tijd en geestelijke ruimte over om na te denken, onderling gesprekken te voeren of bijvoorbeeld iets te lezen. Het waren deze veranderingen die aan de basis lagen van de roep om aanpassing van het kiesrecht, eerste voor arbeiders en later voor vrouwen.

 

 

Bronnen

  • Bodanis D. - 'Het elektrisch universum: een geschiedenis van elektriciteit.' Amsterdam 2005
  • Stokroos M. - 'Verwarmen en verlichten in de negentiende eeuw.' Zutphen 2001
  • Wikipedia (nl.wikipedia.nl) - 'Elektromotor'