/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Leven » Vermaak » Bioscopen » Vroege cinema

De eerste films en filmsterren

De begintijd van de cinema

Het was de tijd van de stomme film. Geluid was blijkbaar niet nodig om de cinema succesvol te maken, om een verhaal te vertellen of om wereldberoemde sterren te kweken. Beeld was hiervoor afdoende, zelfs al had dat beeld nog lang niet de kwaiteit die wij kennen. Films waren in zwart-wit en een beetje schokkerig, sterren zagen er bleek uit op het witte doek en allerlei filmtechnieken en special effects waren nog in ontwikkeling. Toch ontstonden bijna alle bekende genres en bleven de mensen toestromen. Van rondzwalkende tuinslangen tot een avondvullende biopic over Koningin Elizabeth I in 17 jaar tijd.


 

filmsterren4.large.jpg

Max Linder - Sarah Bernhardt - André Deed

 

De allereerste films: kort en non-fictie 

De allereerste films werden rond 1895 gemaakt, waren non-fictie en waren doorgaans maar kort. Ze duurden een paar minuten hooguit, maar even vaak slechts enkele tientallen seconden. Ze waren geprocuceerd of zelfs gemaakt door diegenen die ook de apparatuur en materialen voor het opnemen en projecteren van films hadden uitgevonden en/of maakten. Zij maakten deze filmpjes namelijk om hun spullen mee te demonstreren en aan de man te brengen. Zo waren er films gemaakt door de familie Lumière, de broers Skladanowsky en ook een aantal films door Thomas Edison hoogstpersoonlijk geschoten.

Het niveau van deze eerste filmpjes lag dicht in de buurt van de moderne 'homevideo'. Het belangrijkste eraan was letterlijk het tonen van 'bewegende beelden'. Daarom koos men vaak scènes met bewegende mensen en dingen; een mix van scènes uit het dagelijkse leven en bijzondere gebeurtenissen.

Daarbij ontstond al snel een voorkeur voor komische situaties als oncontroleerbare tuinslangen en andere geinigheid. Dit nam al snel de vorm van slapstick aan. De primeur hierbij was voor de gebroeders Skladanowsky met hun film 'L’arroseur arosé'.

 

sortieusinelumiere.large.jpg

Scene uit 'La Sortie des usine Lumière'

 

Niet veel na de initiators waagden ook anderen zich aan het maken van films. Dat was van hetzelfde eenvoudige soort. Afgezien hiervan mocht  men echter ook graag boks- en wielerwedstrijden filmen. De pornografie, aan mannen vertoond in discrete achteraf gelegenheden, liet ook niet lang op zich wachten.

Zo waren echter niet alle films. De films van vader en zonen Lumière (meestal toch geschoten door Louis), uitvinders van de cinematografie, waren bijvoorbeeld een slag serieuzer. Hun eersteling was 'La Sortie des usines Lumière' ('De arbeiders verlaten de fabriek Lumière'), een korte impressie van de (voornamelijk vrouwelijke) arbeiders die aan het einde van hun werktijd de fabriek verlaten. Dat had natuurlijk geen enkele spanning, maar was niettemin korte tijd afdoende om het publiek versteld te doen staan. 

Een andere bekende film van Lumière toont een rijdende trein. Over deze film gaat het verhaal dat mensen gillend de vertoning uitrenden, omdat ze dachten dat de trein recht op hun afkwam. Dat is echter onwaarschijnlijk, omdat de betreffende trein niet van voren maar van schuin opzij is gefilmd.

 

1-1.large.jpg

'L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat.' 1895

 

Uiteindelijk was de nieuwigheid toch snel van deze films af, waardoor de populariteit van de cinematografie even wegzakte. Filmmakers ontdekten echter al snel het concept van de verhalende film, waarna de wereld alsnog veroverd kon worden.

 

Langere en verhalende films: genres

Wat er opvalt aan de prille begintijd van de film is dat, ondanks het feit dat we nog slechts met stomme films te maken hebben, toch al veel bekende genres ontstonden. Dat ging gelijktijdig op met het langer worden van de films. Daar hoeft men zich niet meteen veel bij voor te stellen; de eerste verhalende films duurden grofweg rond de 20 minuten.

Zowel de langere als de verhalende film werden in Australië geboren. De film 'Soldiers of the Cross' uit 1900 wordt beschouwd als de eerste niet-documentaire film.'The story of the Kelly Gang',  in 1906 gemaakt door Dan Barry en Charles Tait was de eerste lange speelfilm. Hij duurde wel 70 minuten. Hierna zouden films van een dergelijke lengte nog jaren een Australisch ding blijven.

De eerste belangrijke Europese pionier op gebied van de iets langere en verhalende film was de Franse illusionist Georges Melièrs. Hij was vooral op zoek naar het creëren van nieuwe illusies met behulp van film. Zijn films waren in dit kader meestal sprookjesachtig en zaten vol met trucs. Binnen dat kader ontdekte hij in 1896 al de 'stop-motion' techniek, waarmee special effects mogelijk werden. Een paar jaar later stapte hij over op verhalende films. In 1902 brak hij door met 'Le voyage dans la lune' ('Reis naar de maan'). Dat was de eerste science fiction film.  

In 1903 maakte Edwin S. Porter, een regisseur in dienst van Edison, de film 'The Great Train Robbery'. Er is weinig verbeelding voor nodig om hierin de eerste western te herkennen.

Ondertussen nam ook komedie, doorgaans in de vorm van slapstick, een verhalende vorm aan. Dat was niet voor niks, want het werd al snel op afstand het meest populaire genre. Geen wonder dus dat wij tegenwoordig de stomme film nog het meest associëren met slapstick. Vaak kwamen de films in series rondom één en dezelfde hoofdpersoon. De drie bekendste, in Frankrijk geproduceerde, reeksen waren:

  • 'Boireau' met in de hoofdrol André Deed.
  • 'Rigadin' met Charles en Prince.
  • 'Max' met slapstickkoning Max Linder, de meest populaire filmreeks van allen.

In 1906 maakte James Stuart Blackton de eerste animatiefilm met 'Humerous Phases of Funny Faces'.

 

animatie2.large.jpg

Scene uit 'Humerous Phases of Funny Faces' uit 1906

 

In 1907 begonnen in Frankrijk de broers Lafitte met wat ze zelf 'Films d'Art' noemden. Film werd tot dusver beschouwd als simpel volksvermaak waar de culturele elite verre van bleef. Die ging liever naar het theater. De Lafittes wilden daar verandering in brengen en hoopten met hun films ook een hoogstaander publiek naar de bioscoop te trekken. Daartoe namen ze toneelstukken op film. Dat was natuurlijk niet handig zonder geluid. Ook bleek film toch een medium met andere regels dan het theater. De Film d'Art werd dan ook een mislukking. Het was echter wel de eerste poging tot het maken van kunstzinnige films.

De eerste Nederlandse fictiefilm was waarschijnlijk de komedie 'De mésaventure van een Fransch heertje zonder patalon aan het strand te Zandvoort'uit 1905.

Pas vanaf 1911 werden er ook in Europa langere speelfilms geschoten. In Australië bestonden er toen al zo'n vijftien à zestien. Internationale kassuccessen waren onder meer de films:

  • Queen Elizabeth (Frankrijk 1912)
  • Quo Vadis (Italië 1913)
  • Cabrina (Italië 1914)

 

captain-alvarez1914.large.jpg

Scene uit de speelfilm 'Captain Alvarez'  uit 1914

 

Populariteit genres

Dat de cinema vermaak was voor het 'gewone volk' bleek wel uit de populairiteit van de genres. Behalve de hierboven al genoemde slapstick, het meest populaire genre van al, waren ook detectives, avonturenverhalen, science fiction en horror, monumentale historische films en westerns bijzonder geliefd bij het publiek. Dat ging bijna één op één op met de destijds zeer populaire pulpliteratuur die in talloze tijdschriftjes werd gepubliceerd en grif over de toonbank ging.

 

De eerste filmsterren

Met de film kwamen ook de internationale sterren, hoewel dat niet helemaal waar is. De moeder aller filmsterren, actrice Sarah Bernhardt, was al ruim voor de uitvinding van de cinematograaf wereldberoemd. Dat kwam omdat ze als actrice had geprofiteerd van de opkomst van andere (nieuwe) media als kranten en tijdschriften, maar ook fotografische reproducties in de vorm van ansichtkaarten deden haar faam goed. Uiteindelijk zou ze optreden in theaters in Parijs (haar thuisbasis), Londen en de Verenigde Staten. 

Toch zou ze haar carrière nog eindigen als filmster. Ze was al in de zestig toen ze haar eerste filmrollen speelde, maar dat maakte 'La Divine Sarah' weinig uit. Ze speelde gewoon jeugdige rollen en deed net alsof ze nog halverwege de twintig was, conform de leeftijd die de meeste van haar minnaars tijdens die periode hadden.

Andere filmsterren die erg beroemd werden waren de hoofdrolspelers uit de populaire slapstick films. De bekendste daarvan was Max Linder (Gabriel-Maximilien de Leuville). Hij speelde een ondeugende schelm die graag wilde slagen in het leven, maar helaas weinig grip op zijn lot had; elke situatie waarin hij verzeild raakte liep zonder twijfel uit op een even hilarisch als gênant tafereel. Tijdens het succesjaar 1912 maakte hij wel 34 films.

 

 

Bronnen

  • Ph. Blom - 'De duizelingwekkende jaren. Europa 1900-1914.' Amsterdam 2010
  • Bioscoopgeschiedenis (www.bioscoopgeschiedenis.com) - 'Bioscoopgeschiedenis en techniek.'
  • Filmgek (www.filmgek.nl) - 'Filmgeschiedenis'.
  • Wikipedia (nl.wikipedia.org) - 'Cinematografie'/'Geschiedenis van de film'.
  • J. Meidenbauer (red.) - 'Het grote boek van uitvindingen en ontdekkingen.' Lisse 2004