/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Leven » Vermaak » Bioscopen

Bioscopen en cinema tot 1914

Het doorslaande succes van een nieuw volksvermaak

De film had geen lange aanloopperiode nodig om een internationaal succesnummer te worden. In de korte periode die verstreek tussen de uitvinding van de cinematograaf in 1894 en het begin van de Eerste Wereldoorlog in 1914 ontstond feitelijk de gehele filmindustrie zoals wij die nu nog kennen, inclusief producenten, studio's, sterren en bijna alle bekende filmgenres. Ook werd Hollywood gesticht, al zou het succes daarvan pas later plaatsvinden. Het enige dat nog een flinke tijd zou ontbreken was geluid.


 

800px-vitascope.large.jpg

 Affiche uit 1896 voor de 'Vitascope' de eerste soort bioscoop van Edison

 

Een nieuwe vorm van amusement

Was het vertonen van films amusement? In het prille begin van de cinema, na de uitvinding van de cinematograaf, was men daar nog niet van overtuigd. De eerste vertoningen van de ultra korte, non-fictie filmpjes in 1895 wekte niets dan verwondering bij het publiek. Dat was echter niet vreemd omdat de bezoekers nog nooit bewegende beelden hadden gezien. Binnen dat kader was alles betoverend. Het duurde echter nog geen jaar voordat het nieuwtje er een beetje af was en de belangstelling alweer begon in te zakken. Even leek het erop dat film vooral een toekomst zou krijgen als wetenschappelijk hulpmiddel.

Het was slechts een korte crisis. Er waren al teveel ondernemers die de smaak te pakken hadden gekregen en die begrepen dat het nieuwe medium wel degelijk een succesvolle vorm van vermaak kon opleveren als daar maar wat meer moeite voor werd gedaan. Het voordeel dat ondernemers hadden met filmvertoningen was dat je er grotere groepen mensen tegelijkertijd naar kon laten kijken en dus lieten ze dit nieuwe concept niet zomaar schieten.

 

De eerste filmvertoningen

De allereerste openbare filmvertoning kwam niet op naam van de gebroeders Lumière te staan al wordt dat vaak wel gedacht. Het waren twee andere broers, Max en Emil Skladanowsky, die op 1 november 1895 een film aan betalend publiek vertoonden in de 'Wintergarten' in Berlijn. Zij hadden hun eigen apparaat ontworpen en noemden hun voorstelling 'Das Bioskop'. Het publiek was laaiend enthousiast. Het apparaat was echter inferieur aan de cinematograaf, waardoor de Skladanowsky's uiteindelijk toch niet veel naam zouden maken.

De gebroeders Lumière gaven in december van dat jaar ook hun eerste betaalde filmvertoning in Parijs. Deze was van een beduidend betere kwaliteit en zou veel meer vervolg krijgen.

 

cri-113131.large.jpg

Louis Lumière - 'De sproeier besproeit'. Zeer vroege film uit 1895 over ongein met een tuinslang. 

 

Rondreizende bioscopen

Het woord 'bioscoop' stamt uit het grieks en betekent 'levend zien'.  De uitvinding van de film leidde niet meteen tot de uitvinding van de bioscoop. Deze is meer ontstaan dan uitgevonden.

Na de eerste filmvertoningen kwamen er aanvankelijk alleen rondreizende bioscopen die halt hielden in tenten op kermissen of in café's. Al snel waren er veel exploitanten die met een eigen voorstelling rondreisden, ook in Nederland. Dit overaanbod was een belangrijke reden voor het tijdelijk inzakken van de belangstelling.

Exploitanten reageerden hier in eerste instantie op door de tenten beduidend luxer te maken. Er werd live muziek toegevoegd en een 'explicateur' legde de film uit aan het publiek. Ondertussen werden ook de films langer (sommige duurden wel 20 minuten) en werd er een voorstelling ingepland van een vol uur. De toegangsprijzen gingen echter niet omhoog, zodat mensen beduidend meer waar kregen voor hun geld.

Rond 1900 werd een andere nieuwigheid gepresenteerd, namelijk de 'film met geluid'. Dit was een film waarbij een verdekt opgstelde en aangepaste grammofoon oftwel 'chronomégaphone' het geluid verzorgde.

 

gaumont1902.large.jpg

Bioscoopexploitant Gaumont adverteert zijn film met geluid in 1902

  

Bioscopen op een vaste plek

Ondertussen pikten varieté-theaters het nieuwe medium ook op en werden er films vertoond in winkeletalages. Het idee van een vaste plek om films te vertonen kreeg hiermee vorm.

De eerste vaste cinema of bioscoop opende in 1896 zijn deuren op 623 Canal Street te New Orleans. Hij luisterde naar de tot de verbeelding sprekende naam 'Vitascope Hall'. De vitascoop was overigens een door Edison ontworpen variant op de cinematograaf. In de Verenigde Staten zouden meer vaste bioscopen volgen.

In Europa liet dat nog even op zich wachten. Hier kreeg men eerst nog semi-vaste vestigingen. Dan werd er een pand gehuurd waar men twee of drie maanden een bepaald programma vertoonde. Dat is vanaf 1896 ook in Nederland voorgekomen. Bij ons was het Louis Lumière zelf die op deze manier als eerste een aantal steden heeft aangedaan, te beginnen bij Amsterdam.

Na de eeuwwisseling zou de vaste bioscopen het echter winnen van de rondreizende. Gedurende het eerste decennium nam het aantal explosief toe. Tegen 1910 had iedere grote stad een bioscoop, eentje die massaal werd bezocht bovendien. In 1912 telde Londen ongeveer 500 bioscopen en een stad als Manchester 111. In het landelijke Hongarije waren er toch nog 270 waarvan 92 in Boedapest. De VS kende in 1914 een indrukwekkend aantal van 15.700 filmtheaters.

 

gaumontpalace.large.jpg

 

Het Gaumont Palace in Parijs in 1914

 

Hoogtijdagen van de stomme film

Het lag natuurlijk niet alleen aan de bioscoop dat de cinema zoveel zucces oogste. Ook de inhoudelijke en technische veranderingen die het medium film in het eerste decennium van de 20ste eeuw doormaakte, droeg een belangrijk steentje bij. Vooral de overstap naar verhalende fictie en langere films was van doorslaggevend belang. Daarop aansluitend speelde het ontstaan van het sterrendom en de daarmee gepaard gaande publiciteit een grote rol.

Tevens stapten er een aantal ondernemers naar voren die de zaken goed wisten te produceren, distribueren en verkopen. Dat bleef destijd meer in dezelfde handen dan tegenwoordig. We hebben hier echter zonder twijfel te maken met een eerste groep grote producers die zeer wel zouden varen bij het nieuwe medium, zoals de Franse broers Pathé.

Uiteindelijk beleefde de stomme film tussen 1910 en 1914 een grote bloeiperiode. Daarna zou de Eerste Wereldoorlog een tijdje roet in het eten gooien.

Lees meer over de vroege cinema en over de eerste grote producers in de aparte hoofdstukjes hierover.

 

 

Bronnen

  • J. Meidenbauer (red.) - 'Het grote boek van uitvindingen en ontdekkingen.' Lisse 2004
  • Ph. Blom - 'De duizelingwekkende jaren. Europa 1900-1914.' Amsterdam 2010
  • Bioscoopgeschiedenis (www.bioscoopgeschiedenis.com) - 'Bioscoopgeschiedenis en techniek.'
  • Filmgek (www.filmgek.nl) - 'Filmgeschiedenis'.