/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Leven » Verlichting » Traditioneel

Traditionele verlichting rond 1900

Over de olielamp, kaars, kienspaan en toorts

Eenvoudige vormen van verlichting werden ook tijdens het Belle Époque nog volop gebruikt door bijna iedereen. De minst bedeelden hadden geen andere vorm van verlichting, de beter bedeelden gebruikten ze op plekken waar duurdere lichtbronnen niet nodig waren. Ook konden bepaalde vormen van traditionele verlichting onder bepaalde omstandigheden nog steeds de beste keus zijn. Hieronder wordt beschreven welke mogelijkheden er waren en welke keuzes mensen meestal maakten.


 

schaduw2.large.jpg

Ferdinand du Puigaudeau - 'Chinese schaduwen, het konijn.' Rond 1900?

 

Gebruik olielampjes, kaarsen en kienspanen

Olie- en petroleumlampen en kienspanen werden vooral binnenshuis gebruikt,  in schuurtjes, op toiletten (die meestal nog los van het huis stonden) of in voorraadkamers. Ze waren daar het meest geschikt voor omdat ze beter tegen tocht bestand waren dan kaarsen. 

Kaarsen daarentegen waren prettiger voor het verlichten van slaapkamers en badkamers omdat ze minder stonken als olielampen en minder vonken spetterden dan kienspanen.

Alle hier genoemde ruimtes waren plaatsen in huis waar groter licht niet persé noodzakelijk was en men gemakkelijk kon bezuinigen op de brandstofkosten.

Daar waar gewerkt moest worden of veel activiteit verricht, zoals in de woonkamer, keuken, studeerkamer of mogelijkerwijs een werkruimte, was het hebben van goed licht belangrijker. Daarom hadden deze ruimtes prioriteit bij diegenen die zich ook wat duurdere brandstoffen konden veroorloven.

 

Eenvoudige olie- en vetlampjes

Eeenvoudig olie- en vetlampjes behoren tot de oudste lichtbronnen die er bestaan en dateren terug tot ver in de prehistorie. In de nieuwe tijd na 1870 waren ze nog lang niet overbodig verklaard. Ze vormden nergens meer de hoofdverlichting, maar hadden wel nog een belangrijke aanvullende functie, met name voor de verlichting in huis.

De voorkeur ging hierbij vaak uit naar tuitlampjes of variaties daarop zoals de 'snotneus' of de 'Bettie-lamp'. Dat waren olielampjes waarbij een terugvoer van gelekte olie werd geregeld, zodat er zo min mogelijk werd verspild. Ook waren er verstelbare lampjes die vastzaten aan een staaf en op de gewenste hoogte konden worden geplaatst en simpele uitvoeringen van lampen met branders.

Als brandstof waren er tal van mogelijkheden, zowel plantaardig als dierlijk. Voor olielampjes was er lijn-, raap- en koolzaadolie, maar ook traan en visolie beschikbaar. Populair was de zogenaamde 'patentolie',  dat was heet geperste, geraffineerde olie uit koolzaad. Voor vetlampjes werd er alle mogelijke vetten gebruikt. Op boerderijen werd het vaak afgehaald van het vlees dat ook bestemd was voor consumptie. 

Lees hier meer over olielampen door de eeuwen heen.

 

naaister.large.jpg

Georg Kersting - 'Jonge vrouw die naait bij het licht van een lamp.' 1823 (detail). In hoogte verstelbaar olielampje. 

 

Petroleumlampjes

Het olie- en vetlampje kreeg er in de tweede helft van de 19de eeuw een broertje bij in de vorm van het eenvoudige petroleumlampje. Omdat petroleum een vluchtiger brandstof is dan andere olie, hadden deze lampjes een aangepaste brander en een trekglas van bescheiden afmeting.

Petroleum valt ook te omschrijven als lampolie uit aardgas. Het werkt beter dan gewone olie, omdat petroleum veel beter wordt opgenomen door de pit. Dat geeft een betere vlam en voorkomt dat de pit snel verkoolt of het lampje gaat walmen. Een nadeel is echter dat petroleum behoorlijk stinkt (het werd ook vaak 'stinkolie' genoemd). Dat geeft natuurlijk weinig in een schuurtje, maar in je slaapkamer heb je dat liever niet.

Lees hier meer over petroleumlampen.

 

Kaarsen

Kaarsen werden nog wel regelmatig gebruikt in slaapkamers. Vaak  in combinatie met schermpjes van melkglas dat de vlam tegen de tocht beschermde en de ogen tegen het als tamelijk fel ervaren licht van de kaars.

In tegenstelling tot olielampen werden kaarsen ook nog vaak gebruikt in lantaarns. Nog gedurende de gehele tijd rondom 1900 was de kaarslantaarn de belangrijkste vorm van draagbaar licht. De zaklamp was wel al uitgevonden, maar kwam pas na de Eerste Wereldoorlog echt als gebruiksartikel beschikbaar.

Gedurende de 19de eeuw is voor echt iedere soort verlichting gezocht naar verbeteringen en zo ook voor de kaars. Dit leidde halverwege de eeuw tot de ontdekking dat als paraffine, een bijproduct van de raffinage van aardolie, werd toegevoegd aan het kaarsvet, kaarsen veel goedkoper en in grotere hoeveelheden geproduceerd kon worden. Dat nam echter niet weg dat de kaars steeds meer in onbruik raakte als belangrijke bron van verlichting.

Lees hier meer over de geschiedenis van de kaars en over de manier waarop mensen met kaarslicht omgingen. 

 

Kienspanen en biezen

Een tegenwoordig vergeten vorm van verlichting was die door middel van kienspanen, biezen of andere harshoudende stukken hout. Deze werden ook rond 1900 nog op het platteland gebruikt. Een belangrijk voordeel van dergelijke verlichting was dat men ze gratis of heel goedkoop kon krijgen.

Een kienspaan was een zogeheten 'vuurdrager' die deed denken aan een fakkel. Hij was gemaakt van zogeheten kienhout. Dat was hout dat in het veen had gelegen en daar gedeeltelijk was versteend. Het werd gedolven door turfstekers en gebruikt in de open haard. Men kon er echter ook spanen vanaf halen en die op laten branden. 

Daar waar men geen kienhout had, kon men in plaats van de kienspaan ook biezen van rivierplanten, met name de pit-rus, bewerken tot vergelijkbare vuurdragers. In Europese streken waar geen veen was, gebruikte men ook spanen van andere soorten hout. Dat was wel bij voorkeur harshoudend hout, want dat brandde extra goed.

Er waren speciale houders waar al dit soort vuurdragers in konden worden vastgeklemd. Ze werden vooral gebruikt op de volgende plekken:

  • In huis aan de muur, ook al moest de vloer wel worden aangepast op rondspattende vonken. Kienspanen werden ook vaak naast de haard gehangen voor extra licht, omdat daar het spatten weinig uitmaakte.
  • Als draagbare verlichting bij het doen van werkzaamheden in of rond de boerderij. Hierbij hielden de mannen de kienspaan nogal eens vast met hun mond (!).
  • In de stal als men daar in het donker moest zijn bij een ziek dier of een geboorte.

 

verne2.large.jpg

Leon Bennet - 'Het stoomhuis' 1880. Illustratie uit het gelijknamige boek van Jules Verne.Toortsen waren buiten nog steeds een betrouwbare verlichting.

 

Toortsen

In principe had de toorts of fakkel zo rond 1900 zijn beste tijd wel gehad. Het was relatief gezien een gevaarlijke vorm van verlichting en werd zeker niet meer binnenshuis gebruikt. Toch waren er nog omstandigheden waarbij de toorts de beste keus was. Dar was met name het geval als er bij storm of overstromingen noodwerkzaamheden buitenshuis verricht moesten worden, bijvoorbeeld aan dijken. Toortsen zijn zeer bestendig tegen weer en wind en geven ruim licht. Daarom is bij dergelijke gelegenheden de toorts nog tot in de 20ste eeuw gebruikt. 

Lees hier meer over verlichting door vuurdragers.

 

 

Bronnen

  • Plettenburg M. - 'Licht in huis: kienspaan-kaars-olielamp.' Arnhem 1968
  • Stokroos M. - 'Verwarmen en verlichten in de negentiende eeuw.' Zutphen 2001