/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Leven » Verlichting » Haard

Licht van haarden

Verlichting op het platteland

Tot in de 20ate eeuw werden haarden gebruikt bij de verlichting van woonhuizen, zij het vooral op het platteland. In de 18de eeuw ontstond er een groot verschil tussen platteland en stad als het op verlichting aankwam. Daar waar in de stad de ene na de andere nieuwe lamp werd geïntroduceerd, veranderde er in de landelijke streken maar weinig. Dat betekende dat de verlichting er veel traditioneler, welhaast middeleeuws, bleef. De haard nam daarbij met name 's winters een centrale plaats in. In de steden hadden de meeste huizen ook nog een haard, maar speelde die vooral een rol bij de verwarming van het huis en minder bij de verlichting ervan.


 

800px-henry-townley-green-assepoester.large.jpg

Henry Townley Green - 'A young woman seated in a kitchen interior.' 1895

 

Verschil in verlichting tussen zomer en winter

Aangezien brandstof duur was, gingen mensen daar omzichtig mee om. Dat betekende dat men 's zomers zoveel mogelijk brandstof uitspaarde, omdat men deze dan nauwelijks nodig had. De temperatuur was hoger en er was veel meer daglicht. Mensen pasten in deze maanden hun leefritme aan de dag aan om te voorkomen toch nog kostbare brandstof te moeten verbruiken voor slechts enkele uren extra licht.

In de winter daarentegen was het gebruik van brandstof onvermijdelijk, zowel voor licht als warmte. Dat betekende dan wel dat men deze zo goed mogelijk wilde gebruiken. Het opmerkelijke gevolg hiervan was dat dorpelingen 's winters langer opbleven en veel meer werk in de avonduren deden dan 's zomers. Men bleef dan op tot het hout in de haard was opgebrand. Hier komt ook het idee van de 'lange winteravonden' vandaan. Destijds waren die letterlijk langer dan zomeravonden.

Het verschilde per regio gedurende welke periodes de brandstof precies gebruikt werd. Vaak ging het licht rond Pasen uit, maar de dag waarop het weer aanging varieërde sterk. Het kon al in juli zijn, maar ook pas in september of oktober.

Het begin van de wintercyclus werd meestal ingeluid met een feest. In katholieke streken werd dat vaak verbonden aan een heiligendag. Deze feesten gingen vergezeld van speciale lokale gebruiken en etenswaar. Soms kon dat zelfs per plaats verschillen.

Het tijdstip waarop deze gebruiken ten einde kwamen zal ook per plaats of regio hebben verschild.  

 

haard1878.large.jpg

 Kerstmis bij de open haard in 1878

 

De centrale plaats van de haard

Al in de prehistorie kreeg de open haard een centrale plaats in de huizen van mensen. De warmste plekken in huizen, boerderijen en later ook kastelen was dicht bij de haard. Dat was ook de plek waar het meeste licht was. Vandaar dat het sociale leven rond de haard gecentreerd was.

Dat was rond 1900 in veel boerderijen nog zo. De lange winteravonden werden dan onder andere gebruikt om sociale contacten te onderhouden en bij elkaar op visite te gaan. Daar had men in de zomer geen tijd voor.

Verder werden er karweitjes gedaan waar men overdag niet aan toe kwam, zoals spinnen, breien of het bewerken van hennep. De mannen zaten daarbij dicht op de haard en deden het breiwerk (!). Vrouwen zaten iets verder weg en hadden vaak extra olielampjes of kaarsen om zich bij te lichten. Soms hing er ook direct naast de haard nog extra verlichting zoals olielampjes of kienspanen. Het licht uit de haard was ook niet altijd afdoende.

 

drentse-keuken.large.jpg

Drentse keuken 1900-1920 

 

Brandstof

Hout was natuurlijk de belangrijkste brandstof voor de haard, maar niet de enige. In de loop van de 18de en 19de eeuw waren daar steeds meer mogelijkheden bijgekomen, zoals kolen, turf en kienhout (hout dat in het veen heeft gelegen en daar gedeeltelijk was versteend).

Met name turf werd rond de eeuwwisseling veel gebruikt, zeker ook in Nederland. Dit waren zelfs de hoogtijdagen van turfstekers in het oosten van het land.

Lees hier meer over verlichting door vuur in het verleden.

 

 

Bronnen

  • Plettenburg M. - 'Licht in huis: kienspaan-kaars-olielamp.' Arnhem 1968