/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Leven » Verlichting » Grote olielampen

Grote olie- en petroleumlampen

Grote lampen voor gebruik binnenshuis

Vanaf de 18de eeuw zochten mensen in toenemende mate naar lampen die breeduit licht gaven. Dat leidde in eerste instantie tot het ontstaan van grotere olielampen en na 1850 tot de petroleumlamp. Deze lampen waren met name geschikt voor gebruik binnenshuis; in woonhuizen, werkplaatsen en winkels. Tussen 1870 en 1914 werden ze allebei nog gebruikt. Petroleum was een beter geschikte brandstof dan olie, maar deze was niet overal beschikbaar of te duur. Afgezien daarvan waren bepaalde typen olielampen ook gewoon geliefd omdat ze redelijk goed werkten, geen schaduw veroorzaakten of erg zuinig met de brandstof omgingen. Hieronder volgt een overzicht van de populairste olie- en petroleumlampen uit die tijd.


 

archer.large.jpg

Anna Ancher - 'Jong meisje voor een aangestoken lamp.' 1887. De lamp lijkt een pomplamp.

 

Het verschil tussen olie- en petroleumlampen

Vaak worden grotere typen petroleumlampen ook olielampen genoemd. Mensen zijn geneigd te denken dat het hier om synoniemen gaat. Dat is niet het geval. Het is ook beslist niet de bedoeling om olie in een petroleumlamp te branden of andersom.

Petroleum is een product gemaakt uit aardolie. Het is een lichte, vluchtige stof die gemakkelijk opstijgt. Hierdoor nemen pitten de brandstof veel gemakkelijker op dan andere soorten olie. Er zijn echter ook nadelen: petroleum is licht ontvlambaar en het heeft extra zuurstof nodig om goed te branden. Daardoor waren bestaande typen olielamp niet bruikbaar voor petroleum en moest er een aangepaste lamp komen. Wat overigens niet wegneemt dat beide typen lamp sterk op elkaar lijken.

Het belangrijkste verschil is dat er bij de petroleumlamp extra afstand tussen de brandstofhouder en de brander werd gecreëerd, waardoor het reservoir minder verhit raakte en tegelijkertijd de toevoer van zuurstof werd geregeld. Die branders zagen er als volgt uit:

  • Bij eenvoudige lampen werd een platte, trommelachtige brander op het reservoir gezet, die dikker was dan de brander van oude olielampen. Er zaten luchtgaten in die voor extra zuurstof en verkoeling zorgden.
  • Bij grotere lampen werd een luchtkastje tussen het reservoir en de brander aangebracht, waarin een van gaatjes voorziene pithuls door de brander heen naar boven liep. Boven het vlamgedeelte zat bovendien een extra geperforeerd schijfje.

Populaire olielampen rond 1900

Een aantal olielampen die werkten op andere, uit zaden geperste, olie als lijnzaad- of koolzaadolie waren nog tot in de 20ste eeuw in gebruik. Dat had, behalve met de distributie van brandstof, veel te maken met het voorkomen van vervelende schaduwen. Petroleumlampen wierpen namelijk nog wel de nodige schaduw, terwijl sommige olielampen dat veel minder deden.

Dat betrof met name staande lampen, ofwel 'studeerlampen', die werkten met een of ander pompsysteem. Daardoor kon het brandstofreservoir namelijk onder in de lamp blijven in plaats van boven of naast de brander te moeten hangen. Populair waren met name:

  • De pomplamp. Deze lamp had twee reservoirs, één grote onderin de lamp en één kleinere bovenin. Via een pomp kon men de olie handmatig van onder naar boven pompen als dat nodig was.
  • De carcellamp. In deze lamp werd de olie vanuit het reservoir omhoog gestuwd door perspompen die werden aangedreven door een uurwerk. Dat maakte de lamp wel duur, maar er was geen schaduw meer.
  • De moderateurlamp. In deze lamp werd de olie door een veermechanisme omhoog gestuwd. Bovendien had deze lamp een zogeheten 'moderateur'. Dat was een neerhangende pen die de buisopening van de olietoevoer enigszins afsloot. Hierdoor vloeide het teveel aan opgevoerde olie terug in het reservoir, waardoor de lamp zuinig was met de brandstof. Deze lamp dankte zijn populariteit bovendien aan zijn relatieve veiligheid en een zacht wit licht.

 

moderateur.large.jpg

Moderateurlamp van binnen

 

Een ander type olielamp zonder schaduw was de zogeheten 'sinumbra' ('zonder schaduw' in het latijn). Hij had een kringvormige oliehouder die tegelijkertijd dienst deed als steun voor de glazen kap. Via twee pijpjes liep de olie naar de brander. De sinumbra was verkrijgbaar in zowel een staande als hangende uitvoering. Dit was wel een dure lamp.

Lees hier meer over olielampen door de eeuwen heen.

 

Petroleumlampen

De petroleumlamp kwam behalve als studeerlamp ook veel in een hangende uitvoering. Beide uitvoeringen wierpen grote slagschaduwen, maar de voordelen waren zo talrijk dat men daar maar overheen stapte. De petroleumlamp gaf gewoon veel meer licht dan andere lampen voor een erg goede prijs. Daarmee was dit de eerste hangende lamp die voor veel mensen betaalbaar was. Bovendien was het de eerste lamp die daadwerkelijk voor ruim licht in huis zorgde. Het was nog niet wat wij gewend zijn te krijgen met één druk op het lichtknopje, maar voor veel mensen was het beduidend meer licht dan ze ooit hadden gehad. 

De hangende petroleumlamp hing meestal aan verstelbare kettingen, zodat men de hoogte van de lamp gemakkelijk zelf kon bepalen en veranderen.  Niet zelden was er meer dan één lichtpunt.

In de steden was de petroleumlamp met name populair bij de burgerlijke middenklasse die zich geen gasverlichting kon veroorloven. Toch gebruikten ook rijkere stadsbewoners de lamp in ruimtes waar gasverlichting echt niet nodig was. 

 

  

saxoleine.large.jpg

Reclameposter voor de Saxoléine petroleumlamp (soort Lampe Belge) door Jules Chéret 1896-1900

 

Buiten de grote steden was de lamp ook geliefd. Voor kleinere stadjes was een gasleidingnet met bijbehorende gasfabriek vaak al niet haalbaar, laat staan voor dorpen. Afhankelijk van de toevoer van petroleum konden mensen dan wel petroleumlampen nemen. In bepaalde streken kon echter ook de distributie van petroleum slecht zijn, waardoor de lamp daar niet voorkwam. In Nederland was dat met name het geval in Zeeland.

Petroleumlampen die rond de eeuwisseling speciaal populair waren, waren de 'Lampe Belge' en de 'Simplex' petroleumlamp. Deze lampen hadden in de pit een soort 'tafeltje', dat ervoor zorgde dat de vlam een nog groter oppervlak kreeg. Feitelijk werd er rond deze tijd nauwelijks een ander type petroleumlamp verkocht.

Lees hier meer over petroleumlampen.

 

 

Bronnen

  • Plettenburg M. - 'Licht in huis: kienspaan-kaars-olielamp.' Arnhem 1968
  • Stokroos M. - 'Verwarmen en verlichten in de negentiende eeuw.' Zutphen 2001