/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
Ontdek het Belle Époque
Home » Leven » Verlichting » Daglicht

Gebruik van daglicht rond 1900

Slim omgaan met de belangrijkste bron van licht

De zon zal altijd de belangrijste verlichting van de mens blijven. Daglicht is namelijk én gratis én het meest prettig voor het oog. Kunstlicht is minder prettig maar kost toch altijd geld. Vooral de brandstof die we gebruiken is duur. In het verleden gold dat nog veel meer dan nu en drukten de kosten voor verlichting zwaar op het huishoudbudget. Daarom was het voor veel mensen van groot belang zo goed mogelijk te profiteren van het aanwezige daglicht. Toen rond 1900 brandstoffen sommige brandstoffen werden verspreid via pijpleidingen, onstond er wel een verschil tussen stad en platteland. Het platteland werd namelijk niet ontsloten, waardoor de mensen daar veel meer met het daglicht leefden, dan mensen in de stad deden.


 

hammershoi-sunlight.large.jpg

Vilhelm Hammershøi - 'Stofjes dansen in de zonnestralen.' 1900

 

Verlichting en het huishoudbudget

Tegenwoordig beseffen mensen zich dat minder, maar tot de opkomst van elektriciteit na de Tweede Wereldoorlog konden de kosten voor verlichting behoorlijk op het huishoudbudget drukken. Dat wil zeggen dat het relatief gezien een veel groter gedeelte van dat budget opslokte dan wij gewend zijn. Zeker bij mensen die niet veel te besteden hadden was zuinigheid met verlichting daarom troef. Echter, ook de allerrijksten gingen er nog zuinig mee om en hingen echt niet overal de lamp die ze daar het mooiste vonden staan.

Als er ergens geen groot licht nodig was, dan was dat ook niet aanwezig. Zo werd onder alle sociale klassen danig rekening gehouden met het daglicht.

 

Met de kippen op stok

Er is wel een zeker verschil te constateren tussen hoe bewoners van het platteland met daglicht omgingen en hoe stedelingen dat deden, vooral in de zomer. Boeren gingen tussen april en oktober namelijk veelal met de kippen op stok, terwijl stadsbewoners dat nooit meer deden. 

In de winter bleven plattelandsbewoners wél in het donker op, omdat anders de dag wel erg kort was. Bovendien was het zonde om naar bed te gaan voordat het hout in de haard was opgebrand. 

Het is echter gemakkelijk te bedenken hoeveel geld het scheelde om een half jaar lang een complete boerderij niet of nauwelijks te hoeven bijlichten.  

 

Lichtval en de inrichting van huizen

Als je je huis daarop inricht kun je maximaal profiteren van binnenvallend daglicht. Je moet dan wel wat concessies doen aan waar je een tafel of stoel neerzet. De beste plek voor dergelijke meubels is namelijk zo dicht mogelijk bij het raam, vooral wanneer het tafels of andere meubels betreft waaraan gewerkt moet worden.

Tot aan de introductie van de petroleumlamp rond 1850, was het maken van dergelijke comprissen onvermijdelijk. Er bestonden namelijk nog geen (hang)lampen die afdoende licht gaven om een hele eettafel te voorzien van licht. Wel waren er al olielampen die fungeerden als 'studeerlamp', maar die gaven een hinderlijke schaduw af en waren dus ook niet ideaal.

De petroleumlamp bracht op beide punten de nodige verbetering, al was het probleem van schaduwen zowel bij hangende als staande lampen niet meteen opgelost. Bovendien kon lang niet iedereen een petroleumlamp betalen. Vermoedelijk bleven de meeste tafels dus wel in de buurt van de ramen staan, maar persé nodig was dat niet meer.

Overigens valt het zelfs in onze tijd nog aan te raden om tafels of bureau's dichtbij ramen te zetten. Hoe goed en goedkoop onze hedendaagse verlichting ook mag zijn, werken bij daglicht blijft het meest prettig voor de ogen.

 

a-quiet-read2.large.jpg

 William Kay Blacklock - ' A Quiet Read.'  ±1900 

Grote ramen

Hoeveel daglicht er in een huis of gebouw binnenvalt is natuurlijk afhankelijk van de afmeting van de ramen. In dat opzicht geldt dat men het beste zo groot mogelijke ramen kan hebben. Lange tijd was dat echter gemakkelijker gezegd dan gedaan. Glas kon niet zomaar iedere gewenste afmeting hebben. 

Tot in de 18de eeuw was een paneel van niet meer dan 25 bij 40 centimeter het maximaal haalbare. Gedurende deze eeuw kwam daar voor het eerst verbetering in. Ook werden de sponningen van een steeds betere kwaliteit. Dat kwam grotendeels door een nieuwe stopverf, die in Nederland was uitgevonden.

In de loop van de 19de eeuw ging het snel vooruit met de afmetingen van glasplaten. In 1851 kondigde het 'Crystal Palace', een gebouw bestaande uit alleen glas en staal, op de Wereldtentoonstelling van Londen een nieuw tijdperk aan wat betreft het gebruik van glas in huizen. 

Vanaf dat moment komen er steeds meer huizen met hoge en brede ramen. Het wordt zelfs een typisch kenmerk voor statige herenhuizen. Nog steeds zijn huizen van rond de eeuwwisseling geliefd om hun hoge plafonds en mooie, hoge ramen. De ironie van het lot wil echter dat juist in de tijd dat er meer lampen beschikbaar kwamen er ook meer daglicht beschikbaar kwam. 

 

 

Bronnen

  • Plettenburg M. - 'Licht in huis: kienspaan-kaars-olielamp.' Arnhem 1968
  • E. van Benthem & N. van der Werf - 'Potplanten en hun geschiedenis', in: 'De geschiedenis van de kamerplant.' - Red. I. Stroucken, Utrecht 1991
  • www.oakconservatories.co.uk/orangeries.htm